Ni Jes B. Tirol
Kabay 7, 2020
Ang Kabaóy o Kamóte
Pasiuna
Karong bulan sa Kabay (June) mao ang tingtánom sa kabaóy o kamóte (sweet potato). Ang kasaysayan nga gitudlò sa atong mga tulunghaán nagaingon nga ang tanom nga kamote gikan kuno sa Mehiko (Mexico). Ngani ang pulong “kamote” dili man Kinatsila nga gikan sa Espanya kondili Kinatsila nga gikan sa Mehiko.
Bisan pa nianà dinhà tingali tanom dinhi sa atong dapit nga susama sa kamote tungod kay aduna man kitay karaan nga pulong alang sa kamote. Kining maong pulong mao ang “kabaóy”.
Usahay kining maong pulong imo nga madunggan apan nagtumbok lamang sa usa ka matang sa kamote.
Sa pag-abot ni Legazpi dinhi sa Bohol sa tuig 1565 nakadakop ang mga Katsilà og usa ka paraw o dakóng sakayan nga punô sa gitawag sa mga Katsilà nga ñames. Ang ngalan names gilangkoban sa atong gitawag nga “duma (rootcrops)”. Sagad sa duma mao ang ubi apan dinhà na poy paw, gabi, ug ang gitawag of “kabaóy”.
Sa pagpanglabay sa panahon, daghan nang matang sa “kamote” ang nahidangat sa atong kapupod-an. Apan subô nga handomon nga karong panahona walâ nay nagtagad sa nagkalainlaing matang sa kamote o kabaóy.
Dinhi sa Bohol aduna pay magtanom og kamote apan ang kadaghanon igo lamang sa pagkaon sa panimalay. Ang mga kamote nga gibaligyà sa atong mga taboan nagagikan sa Mindanao ug walâ poy nahibalo unsa ang ilang ngalan.
Ania sa ubos ang talaan sa mga ngalan sa mga kamote o kabaóy apan sagad kanatò walà na kaila sa maong kamote:
sweet potato¹ (kind of rootcrop) – kabaóy, kamóte (Sp.)
sweet potato² (that has begun to rot) – bádyò
sweet potato, kinds of – 1. agahid. 2. bagtian. 3. binalíw. 4. búdot. 5. buháyan. 6. kabágti. 7. kabaliw. 8. kabáwi. 9. kadáding. 10. kadónsi. 11. kadiúnsng. 12. kágba. 13. kahapión. 14. kaláka. 15. kalingkit. 16. kalúgti. 17. kalhuspáw 18. kalúyloy. 19. kapaláw. 20. karampág. 21. karinsing. 22. katapók. 23. katímpà. 24. katmón. 25. katuká. 26. kinambayá. 27. kinammpáyon. 28. kadukitik. 29. dabalúnon. 30. dabáwnon. 31. dagmáy. 32. hugaláw. 33. humadóg. 34. humnás. 35. humudhód. 36. labáynon. 37. likádo. 38. lingkádo. 39. umágat. 40. lhupísan. 41. makán. 42. magtukó. 43. manabáng. 44. mangaláw. 45. manggílis. 46. matabíya. 47. matukó. 48. mimpon. 49. palihádo. 50. paliháro. 51. pasánggà. 52. salibáy. 53. santarósa. 54. silmugihón. 55. taligátos. 56. tibág-o. 57. tibagóng. 58. ugáw. 59. umágbon. 60. umagbunihás
sweet potato soup – tahóy