Ni: Jes B. Tirol
Kangurulsol 28, 2025
PANAHON, DAG-OM, ULAN, BAGYO,
UG UBAN PA NGA BINISAYA
Pasiuna
Ang Binisaya sa bulan nga “October” mao ang “Bagyubágyo”. Atong maaninaw nga sa
dugay na nga mga katuigan, ang mga Bisaya nasayod na nga daghan ang bagyo ug ulan nga
masinati sa bulan sa Bagyubágyo.
Akong gipangutana ang akong mga kahigaláan kabahin sa mga mátang sa ulan. Sa dakô
nakong katingala, halos dag-om, ulan, ug bagyo lamang ang mga pulong nga ilang nahibaloan.
Mao kini ang nakaághat kanakò sa pagtukib sa mga pulong kabahin sa ulan ug panahon.
Daghan kitag mga pulong kabahin sa ulan ug panahon, ugaling kay kasagaran niini walâ
na natò mahibalo-i. Nagpabilin na lang kini sa mga kapulóngnan (dictionary).
Sa Dili Pa Ang Ulan
Ang dág-om (rain cloud) mao ang pagngiob sa pangánod nga magpasabót nga hapit na
mobúndak ang ulan. Ang kugmot (tropical depression) mao karon ang atong giingon nga
“dautang panahon”. Makusóg ang hangin ug walâ mosubáng ang adlaw.
Mga Bagay Sa Ulan
Ang pulong ULAN (rain) mao ang kinatibúk-an nga pulong nga atong gigamit kabahin
sa paghulog sa tubig gikan sa panganod. Ania ang mga bagay (types) sa ulan:
1. ULAN (Rain). 2. GABON (Fog). 3. ALIKABO (Haze). 4. HABOL-HABOL (Mist). 5.
ALINDAHAW (Drizzle). 6. TALIGBOS. Ang pag-alindáhaw nga adunay hinay nga huros sa
hangin. 7. NIKINIK. And diyútay nga ulan apan walay hangin. 8. TALIGSIK (Shower). Ang
ulang nga kusóg-kusóg og diyutay sa alindáhaw. 9. NIKNIK (Shower with sparse drops). Ang
taligsik nga hilang ang tulò sa tubig. 10. TALITHI. Ang taligsik nga mahitabô sa gamáy lang nga
dapít ug dali lang kaayo moundang. 11. TALINI – Taligsik nga hilang ang tulò sa tubig apan
adunay makusog nga hangin. 12. ULAN LABOK-LABOK (Intermitent rain). Ulan nga mag-
undang-undang. 13. ULAN BINABAYE. Ulan nga mokusóg, mohinay, ug mokusóg na pod.
Molurang-mokusog nga ulang. 14. NAGIKNIK. Ulan nga makanunayon ug dugay moundang o
motuáng. 15. LUBGOB. Hinay nga ulan apan makanunayon ug dugay moundang. Susama sa
“naginik” apan gagmay ra ang mga lusók sa tubig. 16. WALO-WALO. Ulan nga adunay
kadugayon nga walo (8)ka adlaw. 17. SIYAM-SIYAM. Ulan nga adunay kadugayon nga siyam
(9) ka adlaw. 18. TALUBOG (Cloud burst). Makusog nga ulan nga kalit lang modangat ug dalî ra
nga moundang. 19. BUNOK (Downpour). Makusog nga ulan. 20. LIPAK (Thunderstorm).
Makusog nga ulan nga gikuyogan sa mga kilat (lightning) ug liti (thunderclap). 21. UNOS
(Storm). 22. UNOS SA KALAWRAN (Squall). 23. UNOS UG ULAN (Rainstorm). 24. BAGYO
(Typhoon). 25. BUHAWI (Waterspout). 26. NAGIKMIK (Hail storm). Ang ulan nga kansang
lusók mga gagmay nga batunaw (ice). 27. HIMUGDAS. Ulan nga adunay dagkò nga lusók
inubanan sa kusog nga hangin.
Mga Taláb Nga Sama Sa Ulan
Adunay mga pulong nga susama sa ulan apan sa pagkatinuod mga taláb (effects) lamang.
1. TALISIK. Ang pisik sa ulan inig dapat sa usa ka butang. 2. SALISI (Spindrift). Ang gagmay
tubig nga susama sa tagligsik nga dala sa hangin. 3. AMGI o AMBI. Mga gagmayng tubig nga
madala sa hangin sulod sa mga lawak moagi sa tamboán o mga liki. 4. SILIB. Ang pagsulod sa
ulan sa mga lawak agi sa ganghaan o tamboán apan dili dalá sa hangin. 5. SALIBO. Mao kini ang
tubig nga moalisngaw kun ang baga o kayo pagabubòan sa tubig.
Mga Panahon (Weather)
1. weather¹ (bad weather) –luyugóy, daotáng panahón, ágdom. Syn. múlat, kísdom
2. weather² (cold weather) – hulúmhom, túgnaw
3. weather³ (drizzling all the time)-lagmúko
4. weather⁴ (dry spell in weather) – tilhà. Syn. huláw, huwáw
5.weather⁵ (fair weather) – halayáhay, hayáhay, sandóng. Syn. maáyong panahón
6. weather⁶ (general atmospheric condition) – panahón
7. weather⁷ (sultry weather) – alingiing, alangáang, alimúot, ígang. Syn. gin-ót, dagáang
8. weather⁸ (tail-end of the cold front) – sibwâ
9. weather⁹ (tropical depression) – kugmót
10. weather-beaten (effects of exposure to weather) – págtong, napágtong, alóp
11. weather-bound (detained by bad weather) – tánggong sa bágyo
12. Weather Bureau (a government office observing the weather) – Buhatán sa Panahón
13. weathercast (weather report) – tahô sa panahón
14. weathercock (weather vane) – ayatayat, kilikili, banugláwin, kasíkasí, girimpúla,
manukmánok.
15. weathered (rot due to the effects of weather) – tún-as
16. weatherman (observer of the weather condition) – tigpaníid sa panahón
17. weather map (a map showing the weather condition) – mápa sa panahón
18. weather observatory (station for observing the weather) – paniídnahón
19. weatherproof (can withstand rough weather) – makalahútay sa dautáng panahón
20. weather report (weather cast) – tahô sa panahón
21. weather station – panid-anán sa panahón
22. weather vane (instrument that determines speed and direction of wind) – See:
weathercock
23. weather-wise (experienced in observing the weather) – hanás sa pagpaníid sa panahón