Ni: Jes B. Tirol
Bagyubagyo 5, 2025
MGA LUGPONG KABAHIN SA LINOG
Pasiuna
Kangurulsol (September) 30, 2025 sa ika-siyam ug kalim-an ug siyam (9:59 P.M.) sa kagabhion dinhay nahitabô nga makusog kaayo nga linog didto duol sa Dakbayan sa Bogó, Sugbo.Ang tungód-lárok (epicenter) nahimutang sa kadagatan ug gibanàbánà nga 19 ka kilometro gikan sa Dakbayan sa Bogó padulong sa amihanang-silangan (northeast).
Ang kakusgon sa maong linog adunay sukod nga Kabat sa Pulog (Magnitude) nga 6.9 (M6.9). Ang tinubdan sa linog (focus) adunay kaladmon (depth) gikan sa ibabaw sa yutà nga lima (5) ka kilomitro.
Ang linog nga adunay Kabat sa Pulog (6.9) giisip na kini nga kusóg na kaayo. Ang pulog nga mabuhian sa linog M6.9 susama na kakusgon sa 40-tonelada nga bomba hidrogéno (hydrogen bomb). Nganì ang maong kakusgon makahimo na ug sag-ulî (Tsunami).
Atong hinumdoman nga ang sukod sa Kabat sa Pulog (magnitude) dili susama sa yano nga pagsukod. Ang matag takdang (scale) adunay katloan ug duha ka pilô (32 times) ang labaw kay sa ubos nga tákdang. Pananglit ang ika-2 adunay sukod nga usa ka libo ka pulog (1,000 energy), ang sunod nga takdang (ika-3), aduna nay sukod nga 1,000 x 32 = 32,000 ka libo nga pulog, ug ang ika-4 nga takdang aduna nay 32,000 x 32 = 1,024,000 nga pulog, ubp.
Ang Kahimtang
Ang tagsulat (writer) niining lindog nga si Banalam (Engineer) Jes B. Tirol, usa sa pipila lamang nga mga Pilipino nga naila sa tibuok kalibutan nga Banalam sa Linog (Earthquake Engineer). Isip EERI #5762 sa California U.S.A., atong maisip nga nakasabot ang tagsulat kabahin sa linog.
Ang linog adunay duha ka paagi ang pagsukod sa kakusgon. Adunay Takdang sa Kabat sa Linog (Earthquake Magnitude Scale) ug Takdang sa Kabágti sa Linog (Earthquake Intensity Scale).
Ang Kabat sa Linog (Magnitude Scale) nagasukód sa pulog (energy) nga gibuhian sa linog didto sa tinubdan sa linog (focus). Mao kini ang gigamit sa mga Banalam sa Linog tungod kay ang maong sukod magamit sa pagkalangkalang (computation) sa mga kusog nga gigamit sa paggambalay sa mga dakbalay (buildings).
Ang Takdang sa Kabágti sa Linog mao ang sukod nga gitamod sa mga buhatan sa pangagamhanan (government) sama sa DSWD, Alintaga sa Alimgas (Dept. of Health), ubp. tungod kay ang gisukod mao man ang kadaot nga nasinatì sa usa ka dapít (damage done at the site).
Ang takdang (Scale) nga 7 sa Kabágtì sa Linog, aduna nay daghang mga dakbalay (buildings) ug sinpan nga buhat (public works) nga nangadáot. Usahay daghan na usab a tawo nga nangamatay ug nangaangol.
Kining maong sukod sa Kabagti sa Linog, makapaalinggat na sa pangagamhanan nga gikinahanglan na sa katawhan ang dakong panabang.
Sa pagkakaron ang linog sa Bogó, Cebu aduna nay naihap nga 72 ang namatay, ug 294 ang mga nasamdan o naángol.
Alang sa kasayoran sa tanan, ang Sinugboanon aduna nay daghang mga lugpong nga katumbas sa mga Ininglis, ug mao kini karon ang atong tukibon.
Mga Lugpong
- Accelerogram (record diagram) – lúdlis sa línog
- Aftershock – linugdangan sa línog
- Amplitude (peak of wave) – síkla
- Attenuation (lessen the force) – pagtápgo
- Compression (push) – duót
- Damage – kadáot
- Damping factor – suróp-gánoy
- Depth of focus – kaládmon sa sinúgdan sa línog
- Earthquake (shaking of the ground) – línog
- Earthquake Intensity – kabágti sa línog
- Earthquake Intensity Scale – tákdang sa kabágti sa línog
- Earthquake magnitude – kábat sa pulóg sa línog
- Earthquake Magnitude Scale – tákdang sa kábat sa línog
- Elasticity – pagkabúyan
- Epicenter (directly above earthquake focus) – tungód-lárok
- Fault line (crack on earth’s crust) – kulís
- Fault plane – bangilíd sa kulís
- Focus (source of earthquake) – tinúbdan sa línog
- Foreshock – pasiuna sa linog
- Frequency (act of being frequent) – asúd-asód
- Frequency curve – wawóg sa asúd-asód
- Love wave (it flow like rivers) – balód balikhág
- Main shock (strongest force) – gápsang
- Obtrusive fault (subducted fault) – tídlom nga kulís
- Period (time of recurrence) – húgnà
- Primary wave (P-wave; compressive wave) – balód indahayón
- Rayleigh wave (retrograde wave) – balód súblang
- Secondary wave (S-wave; shear wave) – balód balángday
- Seiches (over-all rocking of water in lakes) – súlyà
- Seismic (earthquake) – línog
- Seismic hazard – kakuyáw sa línog
- Seismic risk – hingánib sa línog
- Shake – úyog
- Shear (transverse force) – kísì
- Shock (jolt) – úknol
- Site (location) – hilún-an
- Slip fault – dapigás nga kulís
- Spreading fault (sides moving away from each other) – pabukád nga kulís
- Strike fault (direction of fault line) – padúlngan sa kulís
- Subducted fault – tídlom nga kulís
- Tension (pull) – bítad
- Thrust fault – tulód nga kulís
- Tsunami (huge wave) – sag-ulî
- Velocity (speed) – túlin
- Vibrate – kúrog
- Wave (general term) – balód