Ni: Jes B. Tirol
Bagyubágyo 19, 2025
MGA DAG-OM, ULAN, BAGYO,
UG UBAN PA NGA BINISAYA
Pasiuna
Ang Binisayâ nga ngalan sa bulan sa “October” sa Ininglis mao ang “Bagyubágyo.”
Atong nasayran nga niining panahona sa tuig, daghan usab ang mga bagyo ug ulan. Mao tingali kini ang hinungdan nganong gihinganlan kining bulana sa tuig nga “Bagyubágyo.”
Atong tukibon karon ang mga pulong kabahin sa mga matang sa ulan ug apil na ang bagyo ug ang kausaban sa panahon.
Sa Dili Pa Ang Ulan
Ang dág-om (rain cloud) mao ang pagngiob sa pangánod nga magpasabót nga hapit na mobúndak ang ulan. Ang kugmot (tropical depression) mao karon ang atong giingon nga “dautang panahon.” Makusóg ang hangin ug walâ mosubang ang adlaw.
Mga Bagay Sa Ulan
Ang pulong ULAN (rain) mao ang kinatibúk-an nga pulong nga atong gigamit kabahin sa paghulog sa tubig gikan sa panganod. Ania ang mga bagay (types) sa ulan:
1. ULAN (Rain). 2. GABON (Fog). 3. ALIKABO (Haze). 4. HABOL-HABOL (Mist). 5.
ALINDAHAW (Drizzle). 6. TALIGBOS. Ang pag-alindáhaw nga adunay hinay nga huros sa hangin. 7. NIKINIK. And diyútay nga ulan apan walay hangin. 8. TALIGSIK (Shower). Ang ulang nga kusóg-kusóg og diyutay sa alindáhaw. 9. NIKNIK (Shower with sparse drops). Ang taligsik nga hilang ang tulò sa tubig. 10. TALITHI. Ang taligsik nga mahitabô sa gamáy lang nga dapít ug dali lang kaayo moundang. 11. TALINI – Taligsik nga hilang ang tulò sa tubig apan adunay makusog nga hangin. 12. ULAN LABOK-LABOK (Intermitent rain). Ulan nga mag-undang-undang. 13. ULAN BINABAYE. Ulan nga mokusóg, mohinay, ug mokusóg na pod. Molurang-mokusog nga ulang. 14. NAGIKNIK. Ulan nga makanunayon ug dugay moundang o motuáng. 15. LUBGOB. Hinay nga ulan apan makanunayon ug dugay moundang. Susama sa “naginik” apan gagmay ra ang mga lusók sa tubig. 16. WALO-WALO. Ulan nga adunay kadugayon nga walo (8) ka adlaw. 17. SIYAM- SIYAM. Ulan nga adunay kadugayon nga siyam (9) ka adlaw. 18. TALUBOG (Cloud burst). Makusog nga ulan nga kalit lang modangat ug dali ra nga moundang. 19. BUNOK (Downpour). Makusog nga ulan. 20. LIPAK (Thunderstorm). Makusog nga ulan nga gikuyogan sa mga kilat (lightning) ug litî (thunderclap). 21. UNOS (Storm). 22. UNOSSA KALAWRAN (Squall). 23. UNOS UG ULAN (Rainstorm). 24. BAGYO (Typhoon), 25. BUHAWI (Waterspout). 26. NAGIKMIK (Hail storm). Ang ulan nga kansang lusók mga gagmay nga batunaw (ice). 27. HIMUGDAS. Ulan nga adunay dagkò nga lusók inubanan sa kusog nga hangin.
Mga Taláb Nga Sama Sa Ulan
Adunay mga pulong nga susama sa ulan apan sa pagkatinuod mga taláb (effects) lamang.
1. TALISIK. Ang pisik sa ulan inig dapat sa usa ka butang. 2. SALISI (Spindrift). Ang gagmay
tubig nga susama sa tagligsik nga dala sa hangin. 3. AMGI o AMBI. Mga gagmayng tubig nga
hangin sulod sa mga lawak moagi sa tamboán o mga liki. 4. SILIB. Ang pagsulod sa
ulan sa mga lawak agi sa ganghaan o tamboán apan dili dalá sa hangin. 5. SALIBO. Mao kini ang
tubig nga moalisngaw kun ang bága o kayo pagabubòan sa tubig.
Uban Pang Mga Pulong
1. rain, about to (impending rain) – taliulán
2. rainbow’ (arch of prismastic color) – balángaw, bángaw
3. rainbow² (partial rainbow; water gall) – silom
4. raincoat (waterproof coat) – kapote (Sp.)
5. raindrop (drop of rain) – túlò sa ulán
6. rainfall (amount of falling rain) – paták sa ulán, búhos sa ulán
7. rain gage (pluviometer; instrument to measure the amount of rainfall) – sukód-ulán
8. rain-soaked’ (all wet) – túmog
9. rain-soaked² (while working in the farm) – túbas. Syn. pasingulán
10. rainstorm (storm with rain) – unós
11. rain, walk in the (allow oneself to be wet by rain) – pasingulán, paulán
12. rainwater (water from rain) – túbig-ulán
13. rainy (rain frequently) – ulanón, ting-ulán
14. rainy day¹ (day with falling rain) – ádlaw nga
ulanón
15. rainy day² (time of need; hard times) – kapit-os. kaapíki (Sp.)
16. rainy season – tiulán, ting-ulán