Luwas ba Kita sa Sunod nga Kalamidad?
Ni ELEAZAR TUTOR ACAMPADO
ANG bag-o lang nga paghapak sa Bagyong Tino sa kasikbit nga mga probinsiya, ilabi na sa Cebu, naghatag kanato og lawom nga pagpamalandong.
Samtang dako ang atong pasalamat nga ang Bohol naluwas ug walay kinabuhi nga nakalas o sama kakusog og kadaot sa atong nasinati sa Bagyong Odette niadtong Disyembre 16, 2021, ang talan-awon sa grabeng baha ug kadaot nga nasinati sa Cebu, nagpahinumdom kanato sa leksiyon nga wala pa gyod nato matun-i.
Ang labing makapahinumdom kanato sa kapait mao ang kamatuoran nga ang kagamhanan migasto og bilyones sa mga proyekto aron mapugngan ang pagbaha, apan wala pulos sa gahom sa kinaiyahan.
Makapangagot lagi kas kamatuoran nga gipadayag sa balita nga adunay P26 bilyones ang gigahin alang sa flood control projects, apan sa dihang niigo ang kusog nga ulan, wala gyod makapugong sa grabeng pagbaha.
Kon tinuod nga gigasto ang maong kantidad, ngano nga ang mga dakbayan sama sa Cebu, nga nagkinahanglan og proteksiyon, nalunopan man gihapon?
Ang dako nga tubag anaa sa nagpadayon nga eskandalo sa korapsiyon diin ang mga politiko giingong nangayog porsento gikan sa mga pondo sa baha. Ang kuwarta nga gigahin unta sa de-kalidad nga retaining wall, drainage ug river dredging, nihibos man hinuon ngadto sa bulsa sa mga korap.
Aduna bay mga proyekto nga gibayran apan wala gyod nahuman, o kaha dali rang naguba tungod kay gikibhangan ang kalidad sa materyales? Kon ang bilyones gihimong ghost projects, ang pagbaha dili na kalikayan.
Ang grabe nga pagbaha dili lang bunga sa kusog nga ulan. Kini usa ka komplikado nga problema nga naglangkob sa tulo ka hinungdan, diin ang ₱26 bilyones makatabang unta sa pagsulbad sa problema sa baha. Ug kon dili man, mamenosan.
Usa sa labing dako nga hinungdan mao ang walay puas nga pagguba sa kalasangan ug kakahoyan alang sa gitawag nga kalamboan. Kon putlon ang mga kahoy sa bukid, mawala ang natural nga spongha nga mosuyop sa tubig-ulan. Ang yuta mahimong dali ra kaayong maanod, ug ang tubig modiretso na sa patag ug kadalanan, magdala og lapok ug mga basura.
Ang kusog nga urbanisasyon, diin gihimo nang semento ug gitabonan ang mga sapa ug natural nga agianan sa tubig maoy nagpugong sa dagan sa baha. Ang mga kanal gagmay, naalihan sa basura, o kaha wala gyod. Ang ₱26 bilyones unta nagamit usab sa pagpausbaw ug paglimpiyo sa atong drainage system imbes nga ibulsa.
Human sa Bagyong Odette, angay unta nga mas andam ug mas mabinantayon na ang tanan. Apan, ang ubang tawo nahimong luya ug walay pagpakabana. Ang uban mamakwit na lang kon ang tubig magsugod na sa pagsaka. Ang paglikay sa trahedya magsugod sa pag-andam sa dili pa ang krisis, dili sa panahon nga anaa na kini sa atong atubangan.
Mahimong palaran kita. Apan ang kaluwasan sa Bohol dili angay ibase sa suwerte. Kinahanglan nga atong pangayoon sa atong mga lider ang kaandam nga moatubang og manubag kon kuwang ang atong pagpangandam sa pagpakigharong sa mga bagyo ug baha. Kinahanglan nga ang atong LGU mopatuman og hugot nga balaod batok sa ilegal nga pagputol sa kahoy ug pagtukod sa ilegal nga mga estruktura sa mga agianan sa tubig.
Ang Bagyong Tino usa ka kusog nga bagyo. Apan ang grabeng pagbaha usa ka kalamidad nga dakog gikatampo ang tawo nga mahimo untang malikayan, ug kon dili man, mamenosan kon ang mga pundo gigamit sa hustong paagi.
Dinhi sa Bohol, andam na ba gyod kita sa sunod nga bagyo, Sano? O magpabilin lang kita nga magtan-aw sa mga balita imbes nga molihok?
(Si Eleazar Tutor Acampado, kanhi staff writer sa Bisaya Magazine. Nakadaog na sa Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature in Cebuano Short Stories. Ug kasamtangang nagserbisyo isip ikaduhang Sangguniang Barangay member sa West Poblacion, Garcia-Hernandez, Bohol.)