Ni: Jes B. Tirol
Panglot Nga Diyutay 23, 2025
Mga Lugpong Kabahin sa Alamdag Sa Ngipon
(Terms Regarding Dentistry)
Pasiuna
Ang Sugboanon Binisayâ aduna nay daghang mga lugpong kabahin sa ngipon ug paggalam
sa ngipon. Ugaling kay daw nataligam-an na kining mga pulonga tungod kay ang alamdag sa
ngipon (dentistry) nga atong gisuon karong panahona mao ra man ang Ininglis.
Sa wala pa modangat ang mga Katsilà, ang sukdanan sa kaanyag sa atong mga babaye mao
ang pagkakabawon (no upper front teeth). Ang mga babaye kaniadto moantos sa kasakit nga
limbasan ang ilang úntò (incisor) hangtod motupong sa lagós aron lang ingnon nga maanyag.
A mga babaye kaniadto walâ pod mabalisa tungod kay ang atong mga tambalan adunay
may tambal nga mahaulian ang esmalte (enamel) sa ngipon. Nahanaw na karon kining tambala ug
hangtod karon ang binag-o nga alamdag sa ngipon wala pa masayod unsaon pagpahiuli sa esmalte
sa ngipon nga gilimbasan. Aduna akoy daghang mga ngipon nga nakubkoban nga magapamatuod
nga kaniadto ang atong mga tambalan makapahiulî sa esmalte sa ngipon.
Atô karong tukibon ang mga lugpong kabahin sa alamdag sa ngipon. Atong unahon ang
Ininglis ug atong ihatag ang tumbas sa Binisayâ.
Mga Lugpong sa Alamdag sa Ngipon
1. bicuspid tooth (premolar) – bangkíl
2. bidentate (having two teeth process) – kaduha magngipón
3. bucktooth (a projecting tooth) – bangkíl
4. bucktoothed (having protruding upper front teeth) – busngî, wángsà
5. caries (decay of bone or teeth) – túdtód. Syn. dúnot
6. carry (on the mouth by biting) – tangág, tákwal, talúlong, wangis
7. chew¹ (chew to pieces) – áb-ab, gúsab. Syn. páak
8. chew² (chew tobacco) – lagót
9. chew³ (chew with mouth closed) – úb-ob. Syn. kísap, kisápkisáp
10. chew⁴ (masticate) – úsap
11. chew⁵ (peel with teeth) – úkit. Syn. kítkit, kíbkib
12. clenched teeth (to close the mouth) -ákdom
13. corner of the mouth – ngawingȧwi
14. crunch (chew with crushing sound) –agúb-ob
15. cut (with use of the teeth) – útlob, ítlib
16. cut the lip (especially by teeth) – tûtô
17. dental (pertaining to teeth) – kangipónan, sa ngipon
18. dental carries (discoloration of teeth) – aguting
19. dentist (practitioner of dentistry) – dentista (Sp.)
20. dentistry – alámdag sa ngípon; dentistríya (Eng.), odontolohíya (Sp.)
21. dentition (teething) – nagngipón, gangipón
22. dentoid (like a tooth) – sáma sa ngípon
23. denture (artificial teeth) – bantá, bantá nga ngípon, pustíso (Sp.), marpíl (Sp.)
24. edentulous (no teeth) – waláy ngípon, yakób. Syn. pangág. Ant. ngípnan, ngipónan
25. false teeth (dentures) – bantá, marpíl (Sp.), pustíso (Sp.)
26. food particles (between teeth and gums) – tínga. Syn. kîkî
27. frenum of the tongue – láb-it, gabinggábing
28. front teeth (the teeth at the front both up and down) – úntò
29. grin¹ (to smile showing only the teeth) – ngísi
30. grin² (to laugh showing only the teeth) – tínghil
31. grinding of teeth (against each other) – báglot, kágot
32. gums (gingiva; of mouth) – lagós
33. lip¹ (inner lip of mouth) – waít
34. lip² (outer lip of mouth) – ngábil
35. plaque (soft, sticky film of bacteria that builds up on teethe) – talîtî
36. pyorrhea (disorder of teeth gums) – wangís, piyoréya (Sp.)
37. sound (of shaking teeth when feeling cold) – úgdom
38. stain (on teeth) – tingíw. Syn. agutíng
39. tartar (leftover food between the teeth) – kîkî, tínga
40. tartar² (tar; the deposits in a cigar pipe) – tagîtî
41. tartar³ (yellowish incrustation on the teeth) – atutóng, talîtî. Syn. aguting
42. teeth gap¹ (between incisors) – áwang, hiláng
43. teeth gap² (the space between two adjacent teeth) – láthang
44. teeth marks (bite marks) – ángat, pinaakán
45. teeth¹ (bicuspid) – bangkíl
46. teeth² (cuspid, canine) – tangó
47. teeth³ (disaligned teeth) – salangásag
48. teeth⁴ (general term) – mga ngípon
49. teeth⁵ (incisor; front teeth) – úntò
50. teeth⁶ (milk teeth; temporary) – panyág
51. teeth⁷ (molar) – bag-áng
52. teeth⁸ (no front teeth, especially the upper) – kabáwon
53. teeth⁹ (of dogs, cats, crocodiles, etc.) – sadígan
54. teeth¹⁰ (permanent teeth) –dumalayon nga ngipon
55. teeth¹¹ (wisdom) – panúok
56. teething (growing of teeth) – ngipón, nagngipón, gangipón
57. tongue (an organ in the mouth) – dílà
58. tonsil (lymphoid organs) – pamagâ, tónsil (Eng.)
59. tooth¹-ngípon
60. tooth² (disaligned tooth) – salingásag
61. tooth³ (impacted tooth) – típla
62. tooth⁴ (loose tooth) – hingô, taróg
63. tooth⁵ (missing tooth) – pangág
64. tooth⁶ (root; the pulp or soft tissue inside a tooth) – amáy
65. tooth⁷ (wide space between tooth) – hilang og ngipon. Syn. áwang
66. toothache – sakít sa ngípon
67. toothbrush¹ (a small brush for cleaning the teeth) – katám sa ngipon, dúl-at
68. toothbrush² (made of areca nut rind) – sipán
69. tooth capping (tooth jacket; metal placed on tooth) – bansíl
70. toothed (with teeth) – ngípnan
71. toothless¹ (missing teeth) – pangág, hingô
72. toothless² (mouth without teeth) – yakób
73. toothless³ (no more teeth) – gángad
74. toothpaste (material for cleaning teeth) – sul-át
75. toothpick (small stick for cleaning the teeth) – hingîkî, túkhi