Ni: Jes B. Tirol
Ulalong 4, 2026
Limbon ug Wantág
(Climate and Atmosphere)
Pasiuna
Kun maghatag og mga pasidaán ang atong Buhatán sa Panahón (Weather Bureau) ang mga pulong nga gigamit mao ang Ininglis. Ang atong mga katigulangan mga maayong sakayanon.
Nakapangutana ako sa akong kaugalingon kon walâ ba diay kitay pulong Binisayâ nga tumbas sa Ininglis?
Sa akong pagtukisúli (research) ug pagtukib (analyze) akong nakaplagan nga aduna diay kitáy daghan nga mga pulong nga tumbas sa Ininglis. Nataligam-an na lang kini tungod kay ang Ininglis man ang gigamit nga pinulongan sa atong mga tulunghaán.
Dili man dautan ang paggamit sa Ininglis nga mga pulong apan subô nga handomon nga atong gibiyaan ang atong lumad nga Binisayâ nga mga pulong.
Ania ang mga Binisayâ nga mga pulong nga tumbas sa mga Ininglis kabahin sa límbon (climate) ug wantág (atmosphere).
Háwa ug Hangin
Ang pulong “háwa” mao ang “air” sa Ininglis. Ang pulong “hángin” mao ang “wind” sa Ininglis. Ang hángin mao ang naglihók nga háwa (Moving air). Walà nay nakahinumdom sa pulong “háwa” apan atò pang gigamit ang pulong “ginháwa = breath”.
Mga Pasidaán
Kun adunay daotan nga panahon, ang atong Buhatán sa Panahon mopahibalo kanatò sa kahimtang sa panahon. Ang labing bag-o nga pasidaán mao ang “Gale warning” ug did-an na ang mga barko, bapor, o sakayan sa pagpanaw sa dagat.
Ang Binisaya sa gale mao ang “tampurók” o “manukmanok” nga hangin. Ang gale kusog na nga hurós sa hangin apan ubós pa kay sa unós (storm). Sa Binisayâ adunay duruha ka matang sa hangin nga tumbas sa gale. Ang tampurók usa ka matang sa kusog nga hurós sa hangin nga mokalit lang ug tunghà unya mawalà lang pod dayon. Ang manukmánok susama sa tampurók apan makanunayon. Molurang lang kini og diyotay apan anaa gihapon ang makusog nga huros sa hangin. Ang maayo tingali nga hubad sa “Gale warning” mao ang “Pasidaán sa manukmánok”.
Ania ang sagad mga pulong sa pasidaan:
1. Downpour = búnok
2. Flood (moving water) = bahâ
3. Gush of wind = hurós sa hángin
4. Inter-tropical convergent zone = dapít pagtágbò sa kaalindangáan
5. Inundation (in-place rising of water) = lúnop
6. Landfall (as typhoon) = dagpák sa yútà
7. Low pressure area = agdóm; dapít sa agdóm
8. Monsoon = subóg
9. Monsoon rain = ulán sa subóg
10. Philippine area of responsibility = dapít sa kaakóhan sa Pilipinas
11. Rain (continuous heavy rain) = talúbog
12. Rain (continuous light rain) = lúbgob
13. Rain (hail; rain of ice) – nagíkmik
14. Rain = ulán
15. Storm = unós
16. Tail end of cold front = sibwâ
17. Threatening of a storm/ typhoon = luyúgoy
18. Thunderstorm = lípak
19. Tropical depression = kugmót
20. Typhoon = bágyo
21. Typhoon signal = dúm-ol sa bágyo
22. Typhoon signal No. 3 = dúm-ol sa bágyo isip-3
23. Veer (turning in a direction) = pulílid
24. Waterspout (tornado at sea) = buháwi
25. Weather report = tahô sa panahón
Matang sa Hangin (Prevailing winds)
1. (north wind) amíhan. 2. (northeasterly wind) dumágsà. 3. (easterly wind) tímog. 4.
(south wind) habágat. 5. (south westerly wind) kanáway sa habágat. 6. (westerly wind) kanáway.
7. (northwesterly wind) kanáway sa amíhan. 8. (wind not coming from normal direction) sátan,
salátan. 9. (northwest wind during cold season) kabúnghan. 10. (east-southeast wind) utálà, utä.
11. (southeast wind) batunggalà
Mga Bitulág sa Kawanangan
Ang limbon ug wántag mabuyô usab sa mga bitulág (planets) sa kawanángan (outerspace).
Angayan usab nga masayod kita sa mga binisayâ nga ngalan sa mga bitulág.
Ang siyam (9) ka mga bitulág mao ang mosunód: 1.) Sálong = Mercury; 2.) Kapanúsan =
Venus; 3.) Kalibúran = Earth; 4.) Pulá nga Bitulág = Mars; 5.) Bungad = Jupiter; 6.) Lidunan nga
Bitulág = Saturn; 7.) Urano (Sp.) = Uranus; 8.) Neptuno (Sp.) = Neptune; 9.) Sugpóy nga Bitulág
= Pluto.