Ni: Jes B. Tirol

Ulalong 25, 2026

Mga Pulong Binisayâ Nga Nawaní Na:

Amba, Ana, Badís, Huón, ubp.

Pasiuna

Sa dihang mibiyà sa Pilipinas ang mga Katsilà sa tuig 1898, ang atong pinulongan nga

Sugboanon Binisayâ ikatandì na sa Kinatsilâ ang kalalím.

Sa pagbanós sa mga Amerikano ang Ininglis ra ang gipagamit sa tulunghaan. Ang Kinatsilâ

ug Binisayâ gidilî nga gamiton sa tulunghaan. Ang sangpotanan mao nga ang sagad ug yano nga

mga pulong napulihan sa Ininglis.

Apan adunay mga pulong nga walay Ininglis, busà nahabilin pa kini sa atong pinulongan

karon. Ang lain usab nga hitabò mao nga ang mga Amerikano mitahod sa pagkabulag sa simbahan ug bansà (state). Busà ang Binisayâ sa simbahan ug sa balaang kasulatan nagpabilin pa gihapon.

Mao kini ang dakong katarongan ngano nga walâ mapapas ang Binisayâ.

Sa Tulunghaán

Sa tulunghaan ang lalaki nga magtutudlò gitahod sa Ininglis nga “Sir”. Ang babaye nga

magtududlò gitahod og “Ma’am”. Hangtod karon, kapin na sa usa kagatos ug kawhaán (120) ka

tuig, mao gihapon ang atong gigamit. Busà ang tumbas nga Binisayâ sa Sir ug Ma’am nawani na

sa atong pinulongan.

Karong panahona nihit na kaayo ang nahinumdom sa Binisaya sa Sir ug Ma’am. Ang

tumbas sa Sir sa Binisayâ mao ang “Amba” ug ang tumbas sa Ma’am mao ang “Ana”.

Sa tulunghaan ang batà nga motambong sa saring (class) mao ang gitawag sa Ininglis nga

present. Ang dili motambong sa saring mao ang absent. Ang tumbas sa present mao ang

“tambong” o “nitambong”. Ang tumbas sa absent mao ang “lang-at”.

Tungod kay inig tawag sa talaan (roll call) ang mga lang-at (absent) dili man motubag, sa

ngadto-ngadto ang pulong “lang-at” nawani sa Binisayâ.

Ang katingalahan mao ang mahitungod sa pulong “absenous”. Ang Ininglis walay pulong

alang sa tinun-an nga kanunay maláng-at. Ang gamiton sa Ininglis mao ang pulong “always

absent”. Kining maong pulong nagtumbok sa lihok o batasan ug dili sa tawo. Unsa man ang pulong

alang sa bátà nga kanunay lang-at?

Tungod kay Ininglis ra man lagi ang ipagamit sa tulunghaan, namugnà ang pulong

“absenous”. Mura og Ininglis ang tunóg, apan sa pagkatinuod dili kini Ininglis. Hangtod karon

mao pa gihapon kini ang pulong nga gigamit. Ang absenous dili Ininglis ug dili usab Binisayâ

apan kanunay gigamit. Ang Binisaya nga pulong “lang-atan” maoy nawani.

Kanunay nga gigamit

Kun adunay tawo nga sugoon ug nakasabot siya sa sugò, sagad motubag siya sa Ininglis

“O.K.” o “Okay”. Nahibalo ba ka nga adunay tumbas sa “okay” sa atong punulongan nga Binisayâ?

Ang tumbas mao ang pulong “huón”. Apan kay kanunay man gigamit ang “O.K.” sa tulunghaan, nadala usab kini sa katilingban. Busà ang pulong “huón” nawani ug napulihan sa pulong “O.K.”.

Talagsaon na kaayo nga ikaw makadungog sa pulong “huón”.

Ang sudlanan nga “basket”

Ang mga Bisaya adunay daghang mga matang sa sudlanan ug mga ngalan niini. Ang mga

sudlanan nga walay ngalan sa Ininglis sama sa buyot, nigo, hapag, bakat, ubp. anaa gihapon sa

Binisayâ. 

Apan nahitabô nga ang atong sudlanan nga “badís” adunay Ininglis nga basket. Busà

nawani ang badís ug hangtod karon walâ nay mogamit sa maong pulong. Ang kanunay nga gigamit

mao ang Ininglis nga basket. Nawani na ang badís.

Ang mga tinun-an karon kanunay naggamit sa pulong Ininglis “bag”. Ang Binisayâ

adunay nagkalainlaing mga pulong sa matang sa “bag”. Ang bag nga bitbiton mao ang “bálot”.

Ang bag nga isaling-ay sa abaga o sa likod, mao ang “lámping”. Ang knapsack sa Ininglis mao

ang “bakibáki” sa Binisayâ.

Karong panahona ang pulong “bálot” napulihan na ang kahulogan sa Tinagalog nga

nagkahulogan og linung-ag itlog o dili ba hinuon “putós”. Nawani usab ang mga pulong

“lámping” ug “bakibáki”.

Angay banhawon sa MTB

Karong panahona gitugot na untâ ang pagtudlo ginamit ang Binisaya pinaagi sa Mother

Tongue Based (MTB) nga pamaagi. Apan subô nga handomon nga sugod karong tingtunghà sa

Kabay (June) 2026 gipaundang sa Alintaga Sa Kabangkaagan (Department of Education) ang

paggamit sa lumad nga pinulongan gawas niadtong mga dapit nga lubos (entirely all of the same)

ang pinulongan sa katilingban (community). Angayan untà nga atong banhawon ang atong mga

nawani nga mga pulong.

Ang nakaapan mao nga ang atong mga magtutudlò walâ na pod masayod sa atong

pinulongan kay nagtuon lamang sila sa Ininglis. Sa Ininglis pa “You could not teach new tricks to

old dogs. Dili nimo matudloan og bag-ong mga lingla ang irô nga tigulang na.”

Ang atò usab nga pamunóan sa Dalam (Congress) ug Alintaga sa Kabangkaagan

(Department of Education) sagad mga sagmak (colonial mentality) ug katsúri (more Popish than

the Pope) ang mga pangutok. Tungod niining maong kahimtang maglisod kita sa pagpasaulî saatong kaugalingon nga halaman (culture).