Ni: Jes B. Tirol
Daghangbulan 1, 2026
Mga Karaan Nga Pulong Sa Pagkahamiliánon
(Old Words For The Aristocracy)
Pasiuna
Sa wala pa modangat ang mga Katsila ug mga Amerikano dinhi sa atong kapupud-an
(archipelago) sa Pilipinas, ang mga lumad nga katawhan aduna nay pamaagi sa pangagamhanan.
Ang uban nga mga pamúnò gitawag og “Hari – King” ug ang uban gitawág og “Dátu = Chieftain”.
(Pahimangnò: Dato = rich).
Ang atong tukibon karon mao ang mga karaan nga pulong ug lugpong (terms) nga gigamit
sa kanhiay nga panahon alang sa pagsugisayod (describe) sa pangagamhanan.
Mga Pulong
1. Alímpay-usa ka tawo nga hawod sa hut-ong. (a person who is first among equals.)
2. Amhót; Sandíl – ang ika-2 nga asawa ug ubang asawa sa Hari.
3. Atubangsadátu – ang mga magtatambag sa Datu.
4. Atubangsahárì– ang mga magtatambag sa Harì.
5. Atubangsapamúnò – ang magtatambag sa Pamunò.
6. Biróng – karaan nga pulong Binisayà nga nagtumbok sa matang sa
pagkahamiliánon. (an ancient Bisayan word indicating nobility of a man.)
7. Birúrang – ang babaye nga “Biróng“. (a female “Birong”.)
8. Dátu – ang pangalo sa lumad nga hut-ong. (the leader of an idigenous group.)
9. Dátu Putì – ang anak nga gitumbok nga sumusunod sa dátu. (the crown prince.)
10. Dayángdayáng – usa ka anak babaye sa Hari o Dátu. (Princess).
11. Dumalákò– ang mga tawo nga hamílì o mamíing. (the highborn, nobles, and elite.)
12. Ginhaópan – usa ka tawo nga tagtukod og kalihokan ug kapunongan sa katilingban
nga may pagka buntawán (philanthropist). (a community leader or organizer who
tends to be a philanthropist.)
13. Hamili – usa ka mahinongdánong sakop sa katilingban. (V.I.P. A very important
person in the community.)
14. Hara – ang asawa sa Hárì. (Queen.)
15. Kamadútsay – mga kabit sa Hari. (King’s mistress).
16. Mamiing – tawo nga hamili. (an elite person.)
17. Pagob – ang mga pinilin nga mga tawo nga tigbantay ug tigpanalipod sa kalinaw.
18. Pangyan – usa ka anak lalaki sa Hari o Dátu. (Prince)
19. Púka – ang mga tawo kansang kaakohan mao ang pagbantay sa Datu o Hari alang
sa iyang kalingkawasan (safety). (Honor guard; security detail.)
20. Sandigsadátu – ang mga anak sa atubangsadátu nga maoy mag-alagad nga tig-
ábag (staff) sa dátu.
21. Sandigsahári – mga anak sa atubangsa hárì nga mag-alagad isip tig-ábag (staff and
courtier) sa hárì.
22. Sangdálan – ang tawo sa katilingban nga dangpanan arong sa pagpangayò og
tabang, tambag, ug ubang kinahanglanon. (a person in a community where people
will go to to ask for help, advise, and other needs.)
23. Tanberino – Minugbò sa pulong “Kapitan Berino”. Usa ka lámpong (euphemism)
sa tawo nga dalì ra kaayo matandog ang buót alang sa pagbayad sa utang sa ubang
tawo.
24. Timáwà – yano nga luwasnon nga lumulupyò. (Ordinary freemen and women.)
25. Tupas – lunsay (pure) nga dumalákò (noble). Ang iyang amahan, inahan, mga
apohan sa tagluyóan (both sides of the ancestry) lunlon mga dumalákò (nobles).
26. Ulipon – mga tawo nga dili lingkawás. (Note freemen; slaves)
27. Umalahúkan – ang tawo kansang katungdanan mao ang pagpahibalo sa katawhan
sa mga balaod ug sugò sa kagamhánan. (Crier; public information officer.)