Ni: Jes B. Tirol
Himaboyan 10, 2026
Kapulongnan, Binisaya – Ininglis
Kahumanan sa Ika-2 Pagsúdhi
(Dictionary, Bisayan – English
Completion of the Second Edition)
Pasiuna
Ang unang súdhi sa akong Kapulongnan, Binisayâ-Ininglis gimantálà sa tuig 2010. Aduna
pa kadtoy 31,000 nga Sinugboanong Binisaya nga mga pulong nga nahitálà.
Nagpadayon ako sa pagtukisúli (research) sa mga karaan nga nahisulat nga kapulongnan
ug uban pang mga basahon aron atong mautingkay ug matukib ang atong inahanong
pinulongan. Human sa laing napulog unom (16) ka mga tuig, ato nang nahingpit ang ika-2 nga
pagsudhì sa atong pinulongán. Aduna na kini ing kap-atan ug unom ka libo ug tulo ka gatos ug
kan-oman (46,360) ka mga pulong Binisaya nga natálà ug laing upat ka libo ug tulo ka gatos kalim-
an ug tulo (4,353) ka mga langgikit sa Sinugboanon (Cebuano affixes) nga atong gipakapin sa
kataposang bahin.
Kining atong nahuman nga ika-2 nga pagsudhì sa kapulongnan, atò nga ipasundayag
karong umaabot nga Nasodnong Katigoman sa LUDABI nga pagahimóon didto sa Kapitolyo sa
Sugbo karong umaabot nga ika-31 karong bulana sa Himaboyan (May) 2026.
Katakós sa Kapulongnan
Ang pinulongan nga Sinugboanon anaa mahisakop sa pinulongan nga madinugtung-
dugtongón (agglutinative language). Ang Ininglis ug Kinatsilâ anaa mahisakóp sa pinulongan nga
malinubaylubáyon (inflectional language).
Ang Sinugboanon adunay gitawag og gamot-pulong (root-word) ug dugókan nga pulong
(base-word).
Ang atong gitalà nga 46,360 ka mga pulong mga gamot-pulong ug dugókan nga pulong
lamang. Ang gamot-pulong mao ang pulong nga aduna nay kaugalingong kahulogan o ipasabot.
Ang dugókan nga pulong mao ang gamot-pulong nga adunay gidugtong nga langgikit ug ang
kahulogan nausab.
Pananglit, ang pulong “buhì = alive” usa ka gamot-pulong. Apan kun dugtongan na kini sa
“ka..” manhimo nang “kabúhì = angina pectoris” ug nausab na ang kahulogan. Apan, tungod kay
ang “kabúhì = angina pectoris” makadáwat man og laing langgikit sama sa “gika…” ug mahimo
nang “kigabuhî = having angina pectoris” atò nang matawag ang “kabúhi” nga dugókan nga
pulong.
Pananglit, ang gamot-pulong nga “dawat”, makadawat og 594 ka mga langgikit gikan sa
4,353 ka mga langgikit nga adunay iyang kaugalingong ipasabot. Ang pulong “nagpaka-
madinawatdawaton = pretending to be a good receiver” walâ na iapíl sa atong kapulongnan.
Tungod sa lahogay (combination) sa gamot-pulong ug dugókang pulong tali sa mga
langgikit, hilabihan na ka daghan ang atong mga pulong sa Binisayâ.
Sa akong saring (class) sa “Bisaya 211” sa pagkabanalam (engineering), makatudlo ko sa
Sukudbútan (Geometry), Sukudtibugol (Solid Mensuration), Alhebra, Sukudgitlo (Trigonometry),
Matukibon nga Sukudbútan (Analytic Geometry), Talákos (Statistics), Bikubiko (Venn Diagram),
uban pang mga sugpay (subject) sa pagkabanalam.
Pananglitan nga mga pulong
Sagad sa atong Panimuhat sa Lingháyaw (Tourism Industry) sa Lungsod sa Panglao, Bohol,
aduna na silay gigamit nga pulong Binisayâ alang sa mga duongán (hotel). Hinaot untà nga ang
mga ngalan sa mga dapít magpabilin nga Binisaya.
- Panglao – gikan sa pulong “Pang-aw” (for observation)
- Duljo (dulho) – yútà nga nisiwíl (point of land)
- Bulod – bungto diin magpahimutang ang panugót (hill as commander’s post)
- Tawálà; tinágò – tinubdang tubig (aquifer)
Uban nga mga pulong
Ania ang hubad sa Binisayâ sa mga Ininglis nga gigamit sa Panimuhat sa Lingháyaw
(Tourism Industry).
- Adventure Park – Halapitan (park) sa Day-as (adventure; adventurer)
- Zip Line – Hagiyós Paliháng
- Cable Car – Talikol Dakálà
- Diving Platform – Tablóm
- Cable Wheel – Talikól Kangga