Ni: Jes B. Tirol
Kabay 28, 2026
Nganong Habog ang Taob sa Dagat
Panahon sa San Huwan
Pasiuna Ang Kabay 24 sa matag tuig mao ang kapistahan ni Amba (Senyor) San Huwan nga mamumunyag (bautismo). Tungod sa pulong “bunyag” nadugtong na lang kining pulongan sa “tubig” ug ang mga Bol-anon nasíbot na lang pod nga maligò sa dagat, hilabi na nga nianang panahona, habog usab ang taob sa dagat.
Dili taob ang laubláob (tide) tungod kay San Huwan kondili naatol lang nga ting taób ang bulan sa Kabay (June) sa tuig.
Nganong Habog ang Taob Ang ás-as (orbit) sa kalibutan palibot sa adlaw naghulagway sa alibid (ellipse). Adunay duruha ka higayon nga ang kalibutan halayò sa adlaw. Kini mao ang gitawag og “tagilayóan (solstice)“. Ang tagilayóan sa ting-init (summer solstice) mahitabô sa Kabay 21 (June 21) ug ang tagilayóan sa ting-tugnaw (winter solstice) mahitabó sa Panglot Nga Dakô 21 (December 21).
Ang bitulag (planet) nga Kalibutan (earth) dili tunton ang kahimtang kondili nagtakilid og 24.4° (Basa: kawhaan ug upat tuldok upat ka katagi (degree)) gikan sa tunton paingon sa adlaw. Sa atò pa, dili tumbas ang bitad sa taláyò (gravity) sa dapít sa amihanan kay sa habagatan sa kalibutan. Ingon man usab, kun tingtugnaw sa amihanan, pananglit sa Norway, ting-init usab didto sa habagatan, pananglit sa Awstralya. Magbaiwas kini sila inig baiwas sa tagilayóan.
Tungod kay alibid man ang ás-as sa Kalibutan, ang tubig sa dagat usab mabitad nga hulagway sa alibid (ellipse). Panahon sa tagilayoan (solstice) dakô ang kasahían sa taob ug hunas.
Tungod kay ang Kabay 24, adlaw ni San Huwan, duol man sa Kabay 21, ang tagilayoan sa ting-init, habog pa gihapon ang taob sa adlaw sa San Huwan ug ubos usab kaayo ang hunas.
Mga Ngalan sa Laubláob Tungod sa atong paggamit lamang sa Ininglis sa atong tulunghaan, nakahibalo lang ta sa pulong “Tide” ug walâ na kita mahibalo nga sa Binisayâ, hilabihang daghana diay ang nagkalain-lain nga kahulogan sa “Tide”. Ania ang nagkalainlain nga paggamit sa Ininglis nga tide tali sa Binisayâ.
- tide’ (afternoon low tide) – taginhápon
- tide² (between low tide and high tide) – kíghod
- tide³ (ebb tide) – lindaw
- tide⁴ (falling of the tide and producing a space) – gíntang
- tide⁵ (high tide season) – alabúton
- tide⁶ (high tide) – táob
- tide⁷ (highest of high tides) – bulálas, hingútok, ukaók. Syn. kinataóban
- tide⁸ (low tide) – hunás, kantál. Syn. lindaw
- tide⁹ (lowest ebb of tide) – lútang
- tide¹⁰ (lowest low tide) – kibit, tutós
- tide¹¹ (low-water mark) – lántag sa hunás
- tide¹² (lunitidal; tide produced by the moon) – laubláob sa búlan
- tide¹³ (morning low tide) – salákì, sigkáhon, siklahón, talinága
- tide¹⁴ (neap tide; half tide) – ayȧay
- tide¹⁵ (peak of high tide) – lántong, lángtong, kinataobán
- tide¹⁶ (rise and fall of the sea; general term) – laubláob
- tide¹⁷ (springtide, a very high tide) – lantap
- tide¹⁸ (start of the rise of the tide) – hulabhúlab
- tideway (channel where the tide runs) – ásad