Ni: Jes B. Tirol
Lulbadlúbad 2, 2026
Aduna Pa Bay Nasayod Sa Mga Ngalan Ug
Matang Sa Humay Ug Yanóng (Maize)
Pasiuná
Karong panahona sa tuig mao ang ting-ulan ug mao usab ang panahon sa ting tanom
sa mga baól, umahan ug kabasakan. Panahon karon sa pagtanom sa mga dúma, lagutmon,
ug sagibún-on. Mga lugpong kini nga nihit na kaayo ang nasayod o nahinumdom.
Karong panahona walâ nay nagpakabanâ sa mga matang sa humay. Ang gipakadák-
an lamang mao ang ngalan sa namaligyà sa bugas humay.
Apan sa kanhiay nga panahon kinahanglan mahibalo ikaw sa ngalan sa matang sa
humay aron mahibalo ka kon unsay maayo nga itanom sa imong dapit.
Ang pagtanom, paggalam, ug pagkaon sa humay dinhi sa atong kapupúd-an
nahitabo na sa liboán ka túig sa walâ pa modángat ang mga Katsílà. Búsà dinhà nay
daghang matang sa humay nga gitanom dinhi sa Kabisáy-an. Sa akong tukisúli (research)
nakahipos ko og 149 ka ngalan sa humay.
Ang maís maoy kan-onon nga dalá sa mga Katsílà gikan sa Mehiko (Mexico). Bag-
o pa ang mais kon itandi sa humay. Tungod niini, diyotay ra ang mga ngalan sa mga matang
sa mais apan bisan pa niini, ang mga Bisayâ nakamugnà na og pulong nga tumbas sa
Kinatsila nga “mais”. Ang atong tumbas nga pulong mao ang “yanóng”. Apan subô nga
palandongon nga ang pulong “yanóng” nakalimtan na karon.
Matang Sa Humay
Ania ang mga ngalan sa mga matang sa humay nga akong nahipos:
1.aládo
2.bakláw.
3. badánay.
4. balikig.
5. balinág-on.
6. baúdnon.
7. bakignon.
8. bilibíd.
9.binȧkhaw.
10. binagȧkay.
11. binuáya.
12. binukánan.
13. binúgnà.
14. binulákan.
15. binuláwan.
16. bisaká.
17. bubuyákway.
18. bug-átan.
19. bulaknága.
20. bumánton.
21. bundók.
22. kabaás.
23. kabálwas.
24. kabánay.
25. kabanggà.
26. kabánggi.
27. kabihód.
28. kabisdak.
29. kabiyó.
30. kaboán.
31. kabóg.
32. kabúdbod.
33. kabúhò.
34. kabúong.
35. kabús-ok.
36. kabuyág.
37. kadál-og.
38. kadaát.
39. kadátò.
40. kadáwi.
41. kadáw-og.
42. kadȧyhag.
43. kadáyon.
44. kadumay.
45. kágba.
46. kagó-o.
47. kagúyod.
48. kahadág.
49. kahúd-ong.
50. kahúyong.
51. kaibid.
52. kaidót.
53. kaintî
54. kalamían.
55. kalápdos.
56. kalimpós.
57. kalingkit.
58. kalubid.
59. kalumpit.
60. kalúnggo.
61. kalwís.
62. kamián
63. kanagi.
64. kanalnál.
65. kángkáng.
66. kapayóng.
67. kapísnon.
68. kapúnsa.
69. kapúto.
70. karawi.
71. kasikad.
72. katakmág.
73. katapók.
74. katukón.
75. katudsá.
76. katúrsa.
77. kaubid.
78. kaúngkoy.
79. kaúnhi.
80. kauyón.
81. kawásdak.
82. káwkò.
83. kinabúnò.
84. kinaykay.
85. kinútò.
86. kiyubóg.
87. kúlan.
88. kundátò.
89. kundiman.
90. kutsiyám.
91. dahilì.
92. dalók.
93. dayúmi.
94. dimilítis.
95. diyamánte.
96. dumidó.
97. dúngdong.
98. dúnlok.
99. gamáy.
100. gibíng.
101. ginatós.
102. hinipon.
103. ilun-ílon.
104. inuáya.
105. lahos-láhos.
106. lúbang.
107. lumámbas.
108. lumáyag.
109. makán.
110. máklat.
111. mákpak.
112. magasilíw.
113. magáyà.
114. magkawíli.
115. magílok.
116. magsanayà.
117. magtawíd.
118. malagáya.
119. maligundána
120. mantíka.
121. manumbálay
122. masínaw.
123. marúyò.
124. mímis.
125. mukô.
126. mudayág.
127. múnos.
128. musikó.
129. nabál.
130. nukót.
131. pangadíyo.
132. panhudwà.
133. pinálwa.
134. pináwa.
135. pinugahán.
136. pinunít.
137. sagáhid.
138. sampáblo.
139. sangguwár.
140. saumpíkit.
141. simuát.
142. sinambáwan.
143. sinawíngan.
144. sínaw.
145. tapól.
146. tinabúno.
147. tinúma.
148. umúntol.
149. wágwag
Nagkadaiya ang mga hiyas niining mga matang sa humay. Adunay humay nga itanom
sa basák, adunay sa banika, sa tubig, ug sa katúnggan.
Adunay humay nga dágkò og lugas, adunay gagmay, adunay lingin, niwang, ubp.
Adunay dalî ra maáni ug adunay laayón. Adunay putî ang búlok, adunay pulá, tapól, dalág,
ubp. Aduna usab ing mga humot ug dili humot. Sa akong nasinatì, ang humay nga
“manumbálay” (ika-121) maoy labing humot. Ang kahumot moabót sa ubang kabalayan.
Mga Matang Sa Yanong
Ania ang mga ngalan sa yanong o maís nga akong nahipos:
(Pahimángnò: Ang Ininglis “Corn” nagkahulogan og “grain”. Busà tukmà ang Ininglis
“Our corn is rice Our grain is rice”.
1. badás. 2. bagábagá. 3. binaging. 4. kábog. 5. kalimpós. 6. makiyáw. 7: masyáw. 8. putian. 9.
siyám-siyám. 10. taladíday. 11. Tinigib
Bisan tuod diyotay lang ang mga ngalan sa yanóng, aduna nay daghang Binisaya nga
pulong alang sa pagtanom, paggalam, ug pag-áni, sanggì ug paglung-ag o paglutò sa
mais.