NI ELEAZAR ACAMPADO

Sa Pagsaka sa Balayronon sa Kuryente, Asa Man Padulong ang Bol-anon?

KON adunay usa ka bill nga makapakunot gyod sa atong agtang matag bulan, apil na seguro ani ang bayronon sa kuryente.

Ablihan nimo. Tan-awon ang konsumo. Dayon ang total.

“Nganong misaka na man sab ni?”

Pamilyar kaayo nga pangutana.

Kay para sa ordinaryong Bol-anon, dili man kinahanglan nga enhinyero ta aron makasabot nga adunay problema. Ang atong makita mao ang numero sa ubos sa bill ug pila na lang ang mabilin sa suweldo inighuman ani.

Sa Tagbilaran, pananglitan, ang residential rate sa Bohol Light miabot og P14.1326 kada kWh niadtong Enero 2026. Mikunhod kini ngadto sa P10.5081 sa Mayo, apan mibalik sa P13.2564 sa Hunyo ug P13.2959 sa Hulyo.

Dako-dako gyod ang lihok sa presyo sulod lang sa pipila ka bulan. Ug kana nga kalainan dili lang numero sa website.

Hunahunaa ang usa ka ordinaryong balay nga adunay refrigerator, electric fan, rice cooker, telebisyon ug pipila ka suga. Basin gamay ra tan-awon ang kalainan kada kilowatt-hour, apan kon tapokon na sa tibuok konsumo sa usa ka bulan, mabatyagan gyod.

Ug kon mosaka ang kuryente, kasagaran adunay laing butang nga kinahanglan magdaginot. Basin ang grocery. Basin ang gasolina. Basin ang kuwarta nga gitagana unta sa tuition o tambal.

Para sa usa ka negosyo, mas klaro pa ang epekto. Tan-awa ang gamayng bakery nga sayo pa sa buntag nagdagan na ang mixer, oven, refrigerator ug suga. O ang sari-sari store nga adunay freezer sa ice cream ug frozen goods. O ang laundry shop nga tibuok adlaw naggamit og washing machine ug dryer.

Dili man sila basta makasulti nga, “Mahal ang kuryente karong bulana, dili lang sa ta mogamit.” Kon dili modagan ang kagamitan, dili usab modagan ang negosyo. Ug kon mosaka ang gasto, adunay kapilian ang tag-iya: dawaton ang gamay nga ginansiya o ipasa ang bahin sa gasto ngadto sa presyo. Kasagaran, ang konsumidor gihapon ang mag-agwanta.

Unsa man usab ang epekto sa turismo? Karon lang mas dako ang konsumo sa daghang negosyo sa Panglao.

Ang usa ka resort naggamit og air-conditioning, pumps, kitchen equipment, refrigeration, laundry equipment ug daghang suga. Ang restaurants ug cafés adunay parehas nga problema.

Mao nga kon maghisgot kita og tourism growth sa Bohol, dili mahimo nga arrivals, resorts ug beaches ra ang atong hisgotan. Iapil gyod ang kuryente.

Kay kon taas ug lisod tagnaon ang gasto sa pag-operate, makaapekto gyod sa desisyon sa usa ka negosyo nga modugang og empleyado, palapdan ang negosyo o, mobubo og dugang nga puhunan.

Ug kon ipasa sa negosyo ang dugang gasto ngadto sa kostumer, mosaka gyod ang presyo nga bayran sa bisita ug sa Bol-anon mismo.

Segun sa atong nasayran, aduna kitay laing transmission line. Usa ka dakong kalamboan sa power infrastructure sa Bohol.

Kini ang 230-kV Cebu-Bohol Interconnection Project sa NGCP nga naghatag sa probinsya og laing transmission corridor. Ang unang linya gi-energize niadtong Hulyo 16, 2024 ug ang ikaduhang linya hingpit nga na-energize niadtong Septiyembre 27, 2024.

Sumala sa NGCP, makatabang kini sa grid reliability ug makahatag og alibyo kon adunay problema sa kasamtangang Leyte-Bohol line. Tinuod, dako kaayo kinig ikatabang sa Bohol.

Apan isip konsumidor, natural ra usab nga adunay mosunod nga pangutana:

Kon mas lig-on na ang koneksyon sa grid, unsa man ang epekto niini sa atong binulan nga bayranan?

Wala kini magpasabot nga tungod kay adunay bag-ong interconnection, moubos dayon ang presyo sa kuryente. Daghan og components ang electric bill, ug dili tanan kontrolado sa usa ka distribution utility.

Mao gani nga kinahanglan mas klaro ang pagpasabot. Kon mosaka ang rate, unsa man ang misaka? Generation charge? Transmission? System loss? Taxes? O adunay laing adjustment?

Dili man god tanang konsumidor adunay panahon o kahibalo nga mobasa og taas nga technical explanation. Ang kasagarang gustong masabtan mao ra gyod ni:

Nganong misaka ang akong bill karong bulana?

Ug kon mikunhod, unsa sab ang hinungdan?

Ang Bohol Light nagmantala sa monthly power rates sa ilang website. Ang BOHECO I nagmantala usab sa electricity rate profile; sa Hulyo 2026, ang on-grid residential rate niini mao ang P11.8704 kada kWh.

Maayo nga anaay makita nga datos. Pero mas maayo unta kon ang ordinaryong konsumidor dali ra usab makasabot nganong nag-usab-usab ang presyo.

Sa una, kon maghisgot ta og problema sa kuryente, brownout dayon ang mosulod sa hunahuna. Karon, lahi na sab ang pangutana.

Naa na lagi ang bill sa kuryente, pero maahom pa ba nato ang bayranan?

Alang sa pamilyang nag-budget matag sweldo, praktikal ra kaayo ang sukdanan. Pila ang madugang sa electric bill?  Alang sa negosyante, pila ang madugang sa operating cost?

Ug kon mosaka ang gasto sa negosyo, mosaka ba usab ang presyo sa produkto o serbisyo? Aduna bay epekto sa pagkuha og dugang empleyado?

Mao kini ang diskusyon bahin sa enerhiya nga mas duol sa ordinaryong Bol-anon kaysa sa technical terms nga atong madungog sa balita.

Kay samtang nagkadaghan ang balay, hotel, resort, restaurant ug negosyo sa Bohol, ilabina kon maka-operate man gani ang SM, mosaka usab ang panginahanglan sa kuryente.

Busa kinahanglan nato ang igo ug kasaligan nga suplay. Angay usab seryosohon ang mga tinubdan sa enerhiya nga haom sa Bohol ug makatabang sa daghang katuigan sa ubos sa presyo.

Apan bisan unsa pa nga proyekto ang ipresentar, isip konsumidor adunay yano nga pangutana nga angay tubagon:

Unsay epekto niini sa serbisyo ug sa presyo nga among bayran? Kay bisan unsa pa ka-moderno ang proyekto, kinahanglan makita ang kapuslanan niini sa adlaw-adlaw nga kinabuhi.

Dili ko eksperto sa electrical engineering. Konsumidor ko. Ug sama sa daghang Bol-anon, gusto lang nako nga kon mosiga ang bombilya sa among balay, dili ko mahadlok motan-aw sa bill pagkahuman sa bulan.

Gusto nato og kasaligan nga kuryente. Gusto nato nga motubo ang negosyo ug adunay trabaho. Gusto nato nga magpadayon ang turismo.

Pero dili unta ang ordinaryong pamilya maoy pirmeng mangita og unsay putlon sa budget matag mosaka ang balayronon sa kuryente.

Busa sa sunod nga moabot ang bill ug makapangutana na sab ta, “Ngano misaka man ni?”, angay nga adunay tubag nga masabtan sa ordinaryong konsumidor.

Kay ang epekto sa kuryente makita man gyod nato bisan asa. Sa freezer sa sari-sari store. Sa oven sa panaderya. Sa aircon sa resort sa Panglao. Ug sa electric fan sa balay nga kinahanglan magdagan hangtod kadlawon tungod sa kaigang sa panahon.

Dayon, sa kataposan sa bulan, moabot na usab ang bill. Ablihan nato. Tan-awon ang total.

Ug tingali mangutana na sab ta:

“Nganong misaka na man sab ni?”