Ni: Jes B. Tirol
Lubadlubad 23, 2026
Kasaysayan Sa Tagbilaran Gikan Sa Sinugdan Hangtod Sa Tuig 1742
Ika-2 Bahin: Mga Utlanan Ug Panagsungi
(Part 2: Boundaries and controversies)
Pasiuna
Sa ika-9 sa Daghangkahoy (February) 1742, gilagdaan ni Gobernador-Heneral Gaspar de la Torre and baod (decree) nga pagatukoron and bag-ong lungsod sa San Jose de Tagbilaran nga gisipak gikan sa lungsod sa Baclayon.
Dayon ang maong báod gipadala ngadto sa labaw nga pari sa mga Heswita nga si Padre Fulgencio Esperimbergo nga nidason usab nga ipatuman ang maong baod. Dayon gipadala ang maong baod ngadto kang Heneral Francisco Antonio Calderon de la Barca nga mao ang Heneral nga nagdumalà sa Kabisay-an.
Piliáy sa mga Pamunò
Sa ika-4 sa bulan sa Hidapdapon (July), 1742 gihimo ang piliay didto sa Baclayon ug ang mga mosunod maoy nangapili:
Gobernadorcillo (Mayor) – Don Calixto Marcos
Teniente (Vice Mayor) – Don Ignacio Malimpin
Aguacil Mayoy (Chief of Police) – Don Lorenzo Verano
Escrivano (Notary Clerk) – Don Andres Estanislao
Juez de Sementeras (Arbiter for Farms) – Don Mariano Tomas
Juez de Palmas (Arbiter for coco trees) – Don Josef Tanquiron
Ang nagdumala ug nagmatuod sa maong piliay mao sila si Don Josef de Lorenzo de Sotto; Fernado Belen Magat; ug Manuel Hernandez ug gipamatud-an ni Heneral De la Barca ug Manuel de Zierra ug Manuel Ruiz de Rosales.
Gilayon ang mga napili ug ang mga pamunóan miadto sa napili nga tukoran sa simbahan sa Tagbilaran aron manumpà sa ilang katungdanan sa atubangan ni Padre Jose Bernardo Redoon.
Ug si Padre Redoon na ang magtindaw (supervise) sa bag-ong lungsod.
Ang mga Utlanan
An 600 ka magbubuhis nga sakop sa bag-ong lungsod sa San Jose de Tagbilaran gibahin sa unom (6) ka mga barangay (family groupings). Wala kaayoy tinò nga utlanan ang dapit sa ilang pinuy-anan apan aduna lamay ilang tapokanan.
Ang lungsod ra ang adunay utlanan apan taphaw pod kaayo ang gisulat nga utlanan nga nakadala og libog sa umaabot nga panahon.
Si Kapitan Don Juan de Toledo y Grimaldos maoy gisugò sa pagtukod sa mga bawno (boundary mark) ug utlanan sa lungsod sa Tagbilaran. Tungod kay dili man usab tataw ang utlanan sa lungsod sa Baclayon, walò usab matataw ang utlanan sa Tagbilaran hilabi na sa paingon sa bukid.
Ang nahisulat lamang mao ang mosunod: “Tali sa Tagbilaran ug Maribojoc ang ulot (boundary monument) anha sa Abakon (Karon: Bacong, Cortes) unya padulong sa amihanang-sidlakan (northeast) ngadto sa kabukiran hangtod sa Anislag, unya ngadto sa Lagnason, unya ngadto sa Agong unya ngadto sa baybayon sa Baclayon hangtod sa Giwanon.”
Unang Panagsungì
Ang nahisulat nga mga utlanan hilabihan ka linangkob ra kaayo. Apan sa tuig 1742 dili angay kabalak-an tungod kay wala may tawo nga nagpuyò sa mga hilit nga dapit.
Ang unang panagsungi nahitabô sa tuig 1832 o sa paglabay sa 90 ka mga tuig. Ang tabay sa mainom nga tubig sa baybayon sa Guiwanon, Baclayon angay na pagailogan kay nag-anam na og kadaghan ang molupyo sa Guiwananon ug sa Bo-ol, Tagbilaran.
Gihusay kining panagsungi ni Comandante (Major) Manuel Sanz human niya mabuntog ang mga sakop ni Francisco Dagohoy ug nagkampo sila dinhà sa Biking ug Katarman, Dauis.
Aduna nay ludlis (sketch) nga gipataban gikan sa mutó sa Banat-i hangtod sa Giwanon, ug ang tabay sa Guiwanon nahisakop na gayod sa lungsod sa Baclayon.
Ang sunod nga panagsungi mao ang kabahin sa wadje. Kun ang bawno (boundary monument) anha şa Abakong o Bakong, ang dapit nga gihinganlan og wadje (Karon: La Paz, Cortes) mahisakop sa Tagbilaran.
Ang pulong “wadje” nagkahulogan og awaaw og puy-anan sa mga gipangitâ sa balaod.
Sa tuig 1855, nagsugod na ang pagbuhat sa Kapitolyo sa Bag-ong Lalawigan sa Bohol (1854). Ang Gobernadorcillo sa Tagbilaran nga si Esteban Butalid (Grandfather of Gov. Rolando Butalid) mao usab ang kuymi (contractor) sa pagbuhat sa Kapitolyo.
Walâ siyay panahon sa pag-atiman sa mga salaod didto sa wadje. Ang iyang gibuhat, naghimo siya og gimbut-an (resolution) nga giladaan usab sa iyang mga punoan nga ihatag sa lungsod sa Paminuitan (Karon: Cortes, Bohol) ang dapit sa wadje ug gidawat usab sa lungsod sa Paminuitan.
Tungod kay walay tinô ang nahimotangan sa wadje, nakahimo kini ug dakong gubot panahon na sa mga Amerikano.
(Sunod gulà ang kagubot sa utlanan sa Cortes ug Tagbilaran.)