Ni: Jes B. Tirol
Lubadlubad 30, 2026
Kasaysayan Sa Tagbilaran Gikan Sa Sinugdan Hangtod Sa
Tuig 1742 Ika-3 Bahin: Katastro; Pagtába sa mga lunâ
(Part 2: Cadastral: Dividing into land parcels)
Pasiuna
Sa tuig 1742, ang saysay sa utlanan nagaasoy nga, “tali sa Maribojoc, ang ulót anhà sa Abakong, unyà padulong sa Anislag, dayon sa Lagnason, ngadto sa Agong hangtod sa baybayon sa Guiwanon, Baclayon.” Walay tataw nga ilhanan hain ang ulót o bawno (rock pile momument). Sa tuig 1855 si Gobernadorcillo Esteban Butalid ug ang mga pamunoan sa Tagbilaran naghimo og gimbut-an (resolution) nga itáklì (taklì = cede; turnover) ang wadjé (karon: La Paz, Cortes) ngadto sa Paminuitan tungod kay daghan ang mga molupyò nga badlongon. Gidawat kini sa bag-ong lungsod sa Paminuitan (karon: Cortes, Bohol). Sa maong kasabotan walay nagsukód sa tukmà nga utlanan. Walâ nay nakatuod hain ang utlanan sa dapít nga gitawag og wadje. Ang nailhan lang nga utlanan mao ang taytayan nga duol karon sa taboan sa Mangga, Tagbilaran nga nagdala karon sa ngalan “Sombria bridge”. Pahimangnò: Ang Kinatsilang pulong “Sombria” tumbas sa binisayâ nga “wadje”.
Pagbanós sa Mga Amerikano
Sa Panglot Nga Dakô (December) 23, 1901 miamín (surrender) ang mga sundalong Bol-anon pinangulohan ni Heneral Pedro Samson. Sa sunod tuig, 1902, nagsugod na ang pamunoan sa mga Amerikano. Giusab sa mga Amerikano ang pagbahin o pagtába sa lungsod. Ang mga molupyò walâ na bahina sa barangay (family grouping). Ang mga Amerikano nagbuhat sa gitawag og “barrio”. Ang barrio aduna nay ngalan ug utlanan. Ang nagpuyò sulod sa utlanan sa barrio magpili na sa pangulo nga gihinganlan og Teniente del Barrio. Giundang na ang Kinatsilà nga “Cabeza de Barangay”. Sa tuig 1908 si Presidente Muncipal (bag-ong ngalan sa Gobernadorcillo) Gaudencio Mendoza sa Tagbilaran, inabaggan ni Pamunò Lalawigan (Provincial Governor) Salustiano Borja, nakigtagbò ni Presidente Municipal Isidro Agunod sa bag-ong gihinganlan nga Cortes, Bohol (kanhi, Paminuitan) ug mga pamunoan aron pagtinò sa utlanan sa Wadje aron mahibaloan kinsa ang mga mulupyò sa maong baryo nga sakop sa Cortes. Ang mga utlanan mga banâbánà lang gihapon ang nasabotan.
Ang Katastro (Cadastral)
Sa tuig 1926 hangtod sa 1928, gihimo ang “Sukód Katastro (Cadastral Survey)” sa lungsod sa Tagbilaran. Walâ pa masukod ang Cortes, Bohol. Ang katastro nagluhák (parcel; subdivide) sa mga lunâ sa yútà sa Tagbilaran aron mailhan ang manag-iya sa mga lunâ sa yutà. Inighuman sa sukód sa mga luhák, pagahusayon kini sa hukmanan aron mapanag-iya sa pribado nga tawo.
Hiniusang tigom
Kangurulsol (September) 5, 1994, ang Sangguniang Bayan sa Lungsod sa Cortes mitambong sa tingób (session) sa Sangguniang Panlungsod sa Tagbilaran alang sa hiniusang tingób (joint session). Ang mga sumasambag (councilors) sa Cortes, Bohol nagpadayag nga matod pa sa ilang mga kasulatan, ang baryo sa Cabawan, Tagbilaran nahisakop kuno sa lungsod sa Cortes ug ila kining angkonon. Bisan tuod karaan na kanang ngalan nga Cabawan, walâ kini maapil sa katastro (cadastral) tungod kay walâ may nakatuod hain ang utlanan. Kanang baryo Cabawan karon, bag-o na kanang nahimong baryo. (Panahon na human sa ika-2 gubat sa kalibutan.) Nakurat ang mga sakop sa Sangguniang Panlungsod sa Tagbilaran. Isip alimpay (chairman) sa hundók (committee) banalamánon (engineering), ako (Kag. Jes Tirol) ang natahasan sa pagtukisuli (research) alang sa tubag sa mga tinugyanan sa Cortes, Bohol.
Nahitabô sa Katastro
Paghuman sa Katastro sa tuig 1928, nagsugod sa tuig 1930 ang paghusay sa hukmanan kon kinsa ang manag-iya sa mga lunâ sa yutà. Ang lungsod sa Cortes, nisupak sa sangpotanan sa sukód sa baryo sa Tiptip ug Gabók (Karon: San Isidro). Matod pa sa taga-Cortes, ang Anislag sakop sa Corella ug dili tinò ang ulót (monument). Ang matinô mao ra ang giingon nga “Lagnason”. (Lagnason = dry riverbed.). Adunay duol Inga langob nga adunay tab-ang nga tubig. (Ana-a pa gihapon kini karon.) Busà gikan sa “Lagnason” ngadto sa Muto sa Banat-i mao ra gayod ang matinò nga utlanan sa Cortes ug Tagbilaran. Kun mao kini ang utlanan, ang baryo sa Tiptip (apil pa ang baryo Cabawan karon), ug ang Gabok (San Isidro) walâ mahisakóp sa Tagbilaran ug sakop sa wadje, nga gitáklì (Eng: turnover) sa Tagbilaran ngadto sa Cortes sa tuig 1855. Sa tuig 1930, tungod kay walay ikatubag ang lungsod sa Tagbilaran, ang hukmanan nipakanaog og hukom nga ang mga baryo sa Tiptip ug Gaboc, nga apil sa wadje ug sakop sa lungsod sa Cortes. (Sunod gula: Giunsa pagbákwi sa Tagbilaran ang Tiptip ug Gabok).