NI ELEAZAR ACAMPADO
Ang Plato nga Nagkagamay
SA miaging pagpamalit nako sa merkado sa Jagna, adunay usa ka butang nga lisod nga dili mamatikdan.
Ang isda nga akong nakita anaa sa mga ₱240 hangtod ₱300 ang kilo. Ang bugas, depende sa klase, anaa sa mga ₱50 hangtod ₱60 ang kilo.
Mitan-aw ko sa mga baligya ug nakahunahuna. Bugas ug isda ra man unta ni. Dili steak. Dili imported nga pagkaon. Dili pagkaon sa mahalong restawran.
Bugas ug isda. Kini ang duha sa labing ordinaryong pagkaon nga atong gipaabot nga makita sa lamesa sa pamilyang Bol-anon. Apan kon mosaka ang presyo sa duha, unsa may mahitabo sa pamilya nga ang kita wala mosaka sa samang kapaspas?
Mopalit gihapon og bugas kay kinahanglan man. Ang isda, tingali pakunhoran. Ang utanon, pangitaon ang mas barato. Ang snaks sa mga bata, mahimong dili sa karon. Ug kon adunay bayranan sa eskwelahan, kuryente, pamasahe o tambal, adunay laing butang nga kinahanglan isakripisyo ug dili sa paliton.
Sa hinay-hinay, dili lamang ang kantidad sa kuwarta ang nag-usab. Morag nagkagamay sab ang plato sa pamilya.
Mao kini ang nawong sa inflation nga dili makita sa porsento. Ug dili lang kay kini ra ang akong namatikdan sa merkado.
Ang labing bag-ong numero sa Philippine Statistics Authority nagpakita nganong mas lisod na karon ang pagpuno sa lamesa sa pamilyang Bol-anon.
Sa datos nga gipagawas niadtong Septiyembre 15, misaka ngadto sa 7.9 porsento ang inflation sa Bohol niadtong Agosto, gikan sa 6.7 porsento niadtong Hulyo.
Apan mas bug-at ang hapak sa mga panimalay nga nahisakop sa kinaubsan sa 30 porsento sa distribusyon sa kita. Alang nila, ang inflation miabot sa 9.5 porsento.
Mas labing makakutaw sa hunahuna kon pagkaon na ang hisgotan.
Ang food inflation niini nga grupo miabot sa 12.3 porsento. Ang bugas misaka og 20.6 porsento tandi sa presyo sa milabayng usa ka tuig, samtang ang isda ug ubang pagkaon sa dagat misaka og 17.6 porsento.
Apan aduna pay usa ka numero nga angay natong hunahunaon.
Sa kalkulasyon sa PSA sa mga kontribusyon sa food inflation, 64.8 porsento niini gikan sa bugas ug 24.4 porsento gikan sa isda ug ubang seafood.
Sa ato pa, kining duha ka grupo sa pagkaon naglangkob sa 89.2 porsento sa kontribusyon sa food inflation niadtong Agosto.
Bugas ug isda. Mao ra gihapon ang akong nakita sa merkado sa Jagna. Apan luyo sa mga numero adunay mas mahinungdanon nga pangutana.
Kon pareho ra ang kuwarta sa usa ka pamilya, apan nagkamahal ang pagkaon, unsa ang unang tangtangon sa ilang lamesa?
Dili kini pangutana nga matubag sa PSA spreadsheet lamang. Kay ang inflation dili man mokaon. Ang tawo man maoy mokaon. Ang inflation dili mosakay og tricycle. Ang estudyante ug trabahante maoy mamasahe. Ang inflation dili mobayad og kuryente. Ang pamilya maoy magbuot kon unsa ang unahon sa kuwarta nga anaa. Mao nga ang 9.5 porsento dili lamang numero sa report.
Sa usa ka panimalay, mahimo kining mas diyotay nga sud-an. Mahimong dili na pirmeng makapalit og isda. Mahimong ang gusto sa bata ilisan sa mas barato. Mahimong adunay usa ka ginikanan nga moingon: “Sunod na lang.”
Ug kana nga “sunod na lang” dili lamang alang sa pagkaon. Mahimong para sa sapatos. Para sa load. Para sa tambal. Para sa proyekto sa eskwelahan. O para sa gamay unta nga kuwarta nga itigom para sa emergency.
Aduna kitay konkretong pananglitan niini.
Niadtong Septiyembre 14, usa si Ma. Salve Ablong, 61 anyos, taga Poblacion 1, Tagbilaran City, sa 2,049 ka benepisyaryo gikan sa Tagbilaran ug Dauis nga nakadawat og ₱2,000 pinaagi sa UPLIFT program. Sa dihang gipangutana sa Philippine Information Agency kon asa niya gamiton ang kuwarta, yano ra ang iyang tubag: bugas, sud-an ug panginahanglan sa eskwelahan sa iyang mga apo.
Kon atong tan-awon. Bugas. Sud-an. Eskwelahan. Dili kini kompetisyon tali sa kinahanglanon ug luho. Kini kompetisyon tali sa usa ka kinahanglanon ug laing kinahanglanon. Ug dinhi mosulod ang mas dakong pangutana: Nganong bugas ug isda man?
Sa bugas, kinahanglan masabtan nato kon unsa ang nahitabo gikan sa umahan hangtod sa merkado. Pila ka sakong bugas nga gikaon sa mga Bol-anon ang kaugalingong produksiyon sa probinsiya? Pila ang gikan sa gawas? Unsay nahitabo sa presyo gikan sa mag-uuma, ngadto sa galingan ug transportasyon, hangtod sa retailer?
Sa isda, mas makahinuktok tag maayo. Gilibotan man unta ta og dagat. Nganong mahal man gihapon ang isda?
Apan dili pod patas nga pakasad-on na nato ang mga mangingisda, tindera o middleman. Tingali mas mahal ang gasolina. Tingali diyotay ra ang kuha. Tingali adunay epekto ang panahon. Tingali misaka ang gasto sa ice, transportasyon ug pagdala sa isda ngadto sa merkado. Tingali adunay problema sa distribution chain. O tingali kombinasyon niini.
Mao kini ang angay nga mas tin-aw nga ipasabot sa atong mga ahensiya sa agrikultura ug pangisdaan.
Gikan sa dagat hangtod sa merkado, asa man gyod mosaka ang presyo sa isda? Ug gikan sa humayan hangtod sa atong kaldero, asa man gyod mosaka ang presyo sa bugas?
Mahinungdanon usab nga ilhon nga adunay mga lakang nga gihimo ang goberno.
Adunay rice assistance. Adunay UPLIFT cash assistance alang sa kwalipikadong mga pamilya. Adunay rehiyonal nga paningkamot sa pagsusi sa suplay sa pagkaon, logistics ug presyo.
Ug niadtong Agosto 20, nagpahigayon usab ang Regional Tripartite Wages and Productivity Board sa public consultation sa Dauis kabahin sa minimum wage. Gipadayag sa mga representante sa mga mamumuo ang kabalaka sa nagkataas nga gasto sa panginabuhi, samtang ang mga employer mipahinumdom usab sa kahimtang sa gagmay ug midyum nga negosyo nga nag-atubang sa ilang kaugalingong pagsaka sa gasto.
Mao nga dili sayon ang tubag nga ipasaka lang ang sweldo.
Ang trabahante naglisod. Ang gagmay nga negosyante mahimo usab nga naglisod. Ang mag-uuma mahimong mas mahal ang mga kinahanglanon sa pagpananom. Ang mangingisda mahimong mas mahal ang gasolina. Ang tindera mahimong mas dako ang puhunan bisan wala modako ang iyang ginansiya.
Walay usa ka kontrabida nga dali ra natong pakasad-on. Usa kini ka kadena. Ug sa tumoy niini anaa ang pamilya nga kinahanglan mokaon matag adlaw.
Importante ang tabang. Ang 10 kilos nga libreng bugas makatabang. Ang ₱2,000 makatabang. Apan kinahanglan nato mailhan ang kalainan tali sa paghupay sa kasakit ug pagsulbad sa hinungdan sa kasakit.
Kon padayon nga mosaka ang presyo sa bugas ug isda, kinahanglan gihapon nato pangutan-on. Ngano? Asa nagsugod ang pagsaka? Unsa ang mahimo sa goberno? Unsa ang mahimo sa producers, traders ug retailers? Ug unsa ang mga butang nga dili dayon masulbad sa usa ka programa o cash assistance?
Kay kahibawo na ang Bol-anon nga mahal ang palaliton. Makita niya kada adto sa merkado.
Ang iyang kinahanglan mao ang mas tin-aw nga pagsabot nganong mahal. Ug kon adunay mahimo aron dili pirmeng ang iyang pamilya ang mopas-an sa kataposang gasto.
Mibalik ang akong hunahuna sa merkado sa Jagna. Sa bugas. Sa isda. Ug tingali sa sunod nga makakita kita og bugas nga tag-₱50 o ₱60 ang kilo, o isda nga tag-₱240 hangtod ₱300, dili lamang “Mahal lagi?” ang angay natong ipangutana.
Mas importante tingali ang pangutana, “kon mao na kini ang presyo karon, unsa na lang ang dili mapalit sa pamilya?” Kay sa matag pagsaka sa presyo, adunay desisyon nga gihimo sulod sa usa ka panimalay. Pakunhoran ba ang sud-an? Hulaton ba ang bayranan? Mangutang ba? O moingon na lang og sunod na lang.
Mao tingali kini ang usa sa labing klarong sukdanan sa kahimtang sa ordinaryong Bol-anon. Dili lamang kon pila ka porsento ang inflation. Dili lamang kon pila ka milyon ang programa. Kondili, kon human sa tanan nga numero ug report, unsa pa gyod ang nahibilin sa plato sa pamilya.
Kay kon ang ekonomiya adunay estoryang gustong isulti bahin sa Bohol, tingali ang labing maayong lugar nga paminawon kini dili lamang sa opisina o sa estadistika.
Tan-awa ang lamesa.