NI ELEAZAR ACAMPADO 

Kinsa May Naghatag sa Yabe?

NAMINGAW ang basketball court sa among barangay.

Adunay duha ka pamilyar nga nawong nga dili na nato makita didto.

Duha ka bata nga kanunay nakong makita nga magduwa og basketball, magtambay ug magyampungad sa palibot sa barangay hall. Sama sa daghang batan-on sa ilang edad — magduwa, magkuyog, magkatawa ug mangita og lingaw uban sa ilang mga katalirongan ug higala.

Karon, wala na sila.

Ang usa 14 anyos. Ang usa 15.

Parehong taga West Poblacion, Garcia-Hernandez.

Niadtong Septiyembre 20, sakay sila sa usa ka motorsiklo nga nagpadulong sa direksiyon sa Jagna. Wala na sila makauli.

Sumala sa inisyal nga imbestigasyon sa Garcia-Hernandez Municipal Police Station nga gitaho sa media, nabangga ang ilang motorsiklo sa usa ka Souther Star bus diha sa national highway. Ang mga report nag-ingon nga nahitabo ang bangga atol sa usa ka pag-overtake. Parehong namatay ang duha ka bata.

Lisod tan-awon ang usa ka mingaw nga basketball court kon nahibalo ka kinsa ang kanunay nagduwa didto.

Mas lisod hunahunaon nga pipila lamang ka adlaw ang milabay, mga bata pa silang nagdagan-dagan, nagduwa ug nagyampungad sa palibot sa barangay hall.

Unya kalit lamang, wala na sila.

Sa ingon niini nga hitabo, sayon kaayo mangita og basowon.

Ang bata. Ang ginikanan. Ang bus driver. Ang kapulisan. Ang goberno.

Apan dili tingali “Kinsa ang sad-an?” ang unang pangutana nga makatabang nato sa pagpugong sa sunod nga trahedya.

Adunay mas lisod nga pangutana:

Sa edad nga 14 ug 15 anyos, nganong nakaabot man sila sakay sa motorsiklo ngadto sa national highway?

Ug adunay laing pangutana nga tingali dili komportable ipangutana:

Kinsa may naghatag sa yabe?

Dili kini pangutana aron basowon dayon ang ilang mga ginikanan.

Wala pa kitay igo nga impormasyon aron moingon kinsa ang tag-iya sa motorsiklo, kinsa ang naghatag sa yabe, o kon nahibalo ba ang ilang mga ginikanan sa maong biyahe.

Busa dili kita maghimo og konklusyon nga wala tay ebidensiya.

Apan isip komunidad, adunay mas dakong pangutana nga dili nato angay likayan:

Giunsa man pagkahimong ordinaryo nga makakita kita og mga menor de edad nga nagmotor sa atong mga karsada?

“Kabalo na man siya magmotor.”

Pamilyar tingali ni nga mga pulong sa kadaghan nato.

Kabawo na mopadagan. Kabawo na mobalanse. Kabawo na mo-clutch. Kabawo na mo-shift. Kabawo na mopreno.

Apan adunay dakong kalainan tali sa kabawo magmotor ug andam ug legal nga makamaneho sa publikong kalsada.

Sumala sa kasamtangang reglamento sa Land Transportation Office, kinahanglan labing menos 16 anyos ang usa ka Filipino aron makakuha og student-driver’s permit. Student permit pa lang kana.

Aron makakuha og non-professional driver’s license, kinahanglan labing menos 17 anyos ang aplikante ug matuman pa ang ubang gilagda sa LTO.

Sa ato pa, kon 14 ug 15 anyos ang duha ka bata, wala pa gani sila makaabot sa minimum nga edad aron makakuha og student permit.

Importante kana. Kay usahay basin ang atong sukdanan mao lang:

“Maayo man siya modala.”

“Dugay naman na siya kabawo.”

“Diri ra man duol.”

“Hinay ra man siya.”

“Wala may traffic diri.”

Apan ang karsada dili lamang bahin sa pagkahibawo unsaon pagpaandar sa makina. Kinahanglan makabawo ang usa ka drayber unsaon pagbasa sa lihok sa ubang sakyanan. Kanus-a luwas mo-overtake. Pila ang igo nga distansiya. Unsaon pagdesisyon sulod lamang sa pipila ka segundo. Ug unsaon pag-atubang sa usa ka sitwasyon nga tingali wala pa niya masinati kaniadto.

Mao kana ang hinungdan nga adunay minimum age, training, examination ug licensing requirements.

Ang publikong kalsada dili dapit bansayanan. Ug ang pagsul-ot og helmet?

Sa maong aksidente nasayran nga ang nagmaneho sa motorsiklo walay lisensya ug walay helmet. Apan dili nato mahimong ingnon nga ang pagkawala sa helmet maoy hinungdan sa bangga.

Lahi ang hinungdan sa usa ka crash ug lahi usab ang proteksiyon nga mahatag sa helmet kon mahitabo ang crash.

Apan klaro ang prinsipyo. Ang helmet dili dekorasyon sa motorsiklo. Proteksiyon kini sa ulo sa tawo nga nagsakay niini. Ug dili mahimong rason nga duow ra man. Kay ang disgrasya dili mangutana kon pila ka kilometro ang imong biyahe.

Dili nato mahimong ingnon nga kon nakahelmet lang ang duha ka bata, buhi unta sila karon. Wala kitay ebidensiyang medikal nga makapamatuod niana. Apan mahimo natong isulti nga ang helmet dili garantiya nga dili ka maunsa. Apan usa kini sa mga proteksiyon nga dili angay isugal.

Asa man ang ginikanan niini? Dinhi mahimong sensitibo ang estorya. Kay human sa usa ka aksidente nga adunay duha bata nga namatay, sayon kaayo moingon, “Ngano man gyod nga gitugotan sa ginikanan?”

Apan kinahanglan mag-amping ta. Sa maong aksidente sa Garcia-Hernandez, wala pa kitay ebidensiya nga ang ilang mga ginikanan maoy naghatag sa yabe o nagtugot sa maong biyahe. Apan sa mas lapad nga pangutana, dili nato malikayan ang papel sa ginikanan ug guardian.

Adunay responsibilidad ang ginikanan sa paggiya ug pagdumala sa ilang menor de edad nga mga anak. Apan tingali dili kinahanglan magsugod ang atong diskusyon sa legal liability.

Adunay mas yano nga pangutana nga masabtan sa matag pamilya:

Kon dili pa legal nga makamaneho ang bata, kinahanglan ba siya adunay libre nga access sa motorsiklo? Dinhi mibalik ang yabe. Asa gibutang ang yabe sa motor? Kinsa ang adunay access niini? Kinsa ang tag-iya sa motor? Ug kon makita nato ang usa ka 14 o 15 anyos nga mogawas sakay sa motorsiklo, unsa man atong reaksyon?

“Maayo man na siya modala.”

“Diri ra man na kutob.”

“Anad naman na.”

O basin wala na gani nato kini mamatikdi tungod kay naanad na sab ta?

Mao tingali kini ang usa sa mas lawom nga pangutana. Dili lamang kon adunay minor nga nagmotor. Kondili kon nahimo na ba kining normal sa atong panan-aw.

Ang usa ka bata mahimong makat-on pagmotor sulod sa compound. Sunod, sa barangay road. Sunod, papaliton sa tindahan. Sunod, ihatod ang igsoon. Sunod, adto na sa silingang barangay. Hangtod nga ang usa ka butang nga kaniadto dili unta tugotan mahimong ordinaryo na lang.

Dili nato mahimong ingnon nga mao gyod kini ang nahitabo sa matag pamilya. Wala kitay datos nga makapamatuod niana. Apan isip komunidad, angay natong pangutan-on ang atong kaugalingon.

Naanad na ba kita nga makakita og mga bata nga nagmotor nga morag normal ra? Ug kon oo, kanus-a nato sila badlongon? Human sa checkpoint? Human sa multa? Human sa pagkabangga? O human nga adunay lubong?

Kon seryoso kita sa pagpugong niini, dili igo nga ingnon lamang nato ang mga ginikanan nga bantayi inyong mga anak. Adunay papel ang LTO. Adunay papel ang kapolisan. Adunay papel ang barangay. Adunay papel ang eskwelahan. Adunay papel ang tag-iya sa motorsiklo. Ug adunay papel kitang tanan nga mga hamtong.

Ang pagpatuman sa gilagda sa balaod kinahanglan dili lamang mahitabo human nga adunay disgrasya.

Ang road-safety education kinahanglan dili lamang kutob sa poster nga “Wear Your Helmet.” Ang eskwelahan mahimong magpahinumdom sa mga estudyante ug ginikanan bahin sa legal driving age ug licensing requirements.

Ang barangay mahimong makigtambayayong sa LTO ug kapolisan alang sa road-safety orientation para sa mga batan-on ug ilang mga ginikanan.

Ug ang ginikanan o tag-iya sa motorsiklo adunay usa ka praktikal kaayo nga mahimo karon mismo. Ug kini ang pagkontrolar kinsa ang adunay akses sa yabe.

Dili kinahanglan hulaton ang checkpoint aron makapugong sa usa ka menor de edad sa pagmaneho. Mahimo kini magsugod sulod mismo sa balay.

Balik ta sa basketball court. Daghan gyod ang nakabantay nga nagmingaw ang basketball court sa among barangay.

Tingali sa umaabot, adunay laing grupo sa mga bata nga magduwa didto. Magdribol sa bola. Mosinggit. Mokatawa. Magyampungad sa palibot sa barangay hall.

Mao man gyod na ang mga bata.

Ug mao unta kana ang atong gusto para nila, nga aduna silay panahon sa pagduwa, pagtubo, pagkat-on ug pagdamgo.

Dili nato kinahanglan dugangan ang kasakit sa pamilya sa duha ka bata pinaagi sa pagbasow nga wala tay ebidensiya.

Apan dili usab nato tugotan nga mahuman lamang ang estorya pag-ingon nga disgrasya man.

Kay adunay pangutana nga kinahanglan mabilin human sa lubong. Dili lamang para sa pamilya sa duha ka bata. Para kini sa matag ginikanan nga adunay motorsiklo sa balay. Sa matag barangay nga makakita og menor de edad nga nagmotor. Sa matag eskwelahan. Sa nanag-iya og motorsiklo. Ug alang kanatong tanan nga usahay makakita apan mopili nga dili na lamang manghilabot.

Sa dili pa mosakay ang usa ka menor de edad sa motorsiklo, adunay usa ka gamay kaayong higayon diin mahimo pa natong pugngan ang tanan. Sa dili pa moandar ang makina. Sa dili pa mogawas sa barangay. Sa dili pa mosulod sa highway. Sa dili pa mahitabo ang bangga. Sa dili pa motingog ang sirena sa ambulansiya. Sa dili pa mahitabo nga adunay ilubong.

Ug tingali sa sunod nga makakita kita og 14 o 15 anyos nga mangayo sa yabe sa motorsiklo, hinumdoman nato ang duha ka pamilyar nga nawong nga dili na makita sa among basketball court.

Kay usahay, ang pagpugong sa usa ka trahedya dili magsugod sa checkpoint. Magsugod kini sa balay. Sa usa ka hamtong. Sa usa ka desisyon. Ug sa usa ka gamay nga butang nga pwede rang dili ihatag.

Kini ang yabe.