NI ELEAZAR ACAMPADO
Dili Lang Ulan ang Kulang
SA pipila ka humayan sa Catigbian ug Sagbayan, ang yuta nga unta gitabonan sa lunhawng humay nangliki tungod sa grabeng kainit ug kakulang sa ulan.
Dili kini hulagway sa usa ka hulga nga umaabot pa lamang. Kini ang dokumentadong kahimtang nga makita sa mga hulagway ug taho gikan sa mga humayan nga naapektohan sa El Niño dinhi sa Bohol.
Sa matag liki sa yuta, adunay binhi, abono, gasolina ug suhol sa trabahante nga gibayran. Adunay oras ug kusog nga gigahin sa mag-uuma. Tingali adunay kuwarta nga gihulam ug ani nga gipaabot aron makabayad sa utang, makapalit og bugas ug makapaeskuwela sa mga anak.
Apan kon dili moabot ang ulan ug dili igo ang tubig sa irigasyon, ang tanan nga gitanom mahimong mangalaya sa dili pa maani.
Mao kini ang nawong sa El Niño nga dili makita sa mga talaan sa klima.
Sumala sa inisyal nga pagsusi sa kagamhanang probinsiyal hangtod Septiyembre 21, mokabat na sa ₱62.77 milyon ang kadaot nga nahiagoman sa sektor sa agrikultura ug pangisda sa Bohol. Mikabat usab sa 2,494 ka mag-uuma ang natala nga naapektohan.
Apan dili pa kini ang kompletong datos. Napulo pa lamang sa 48 ka lokal nga pangagamhanan sa Bohol ang nakaduso sa ilang inisyal nga taho bahin sa kadaot. Nagpasabot kini nga posibleng mas dako pa ang tinuod nga kantidad kon makompleto na ang mga taho gikan sa ubang lungsod.
Lakip sa adunay gipatik nga inisyal nga kantidad ang Bilar, nga mitaho og ₱10.9 milyon nga kadaot. Apan dili pa kini mahimong basehan sa pag-ingon nga mao kini ang labing naapektohan, kay wala pa makompleto ang mga taho gikan sa tanang lungsod.
Ang 2,494 dili lamang numero. Matag usa niini adunay umahan, pamilya ug panginabuhian. Matag usa adunay kaugalingong tubag sa pangutana: Pila ang imong gipuhonan, ug pila pa kaha ang imong maani?
Niadtong Septiyembre 23, mipahimangno ang Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration o PAGASA nga usa ka kusog nga El Niño ang nagpadayon sa tropikal nga bahin sa Kadagatang Pasipiko. Gibanabana nga posibleng mokusog pa kini pag-ayo tali sa Septiyembre ug Disyembre 2026 ug magpadayon hangtod sa unang katunga sa 2027.
Nagpasabot kini nga ang kadaot nga atong nakita karon dili pa tingali mao ang kataposan. Posible nga nagsugod pa lamang ang mas bug-at nga pagsulay sa mga mag-uuma, tinubdan sa tubig ug suplay sa pagkaon.
Apan dili mahimong moingon ang Bohol nga kalit lamang kining nahitabo. Niadtong Abril pa, gipataas na sa PAGASA ang El Niño Alert. Niadtong Abril 28, gipalihok pag-usab sa kagamhanang probinsiyal ang Provincial El Niño Task Force.
Niadtong Hunyo 11, gipahibalo ang usa ka Comprehensive El Niño Action Plan. Lakip sa gihisgotang mga lakang ang suporta sa irigasyon, cloud seeding, mga pundohanan sa tubig sa umahan, tipiganan sa binhi, pagpananom og nagkalainlaing matang sa tanom, ug tabang sa organikong abono ug mga tanom nga makalahutay sa hulaw.
Giawhag usab ang mga panimalay nga magtanom og kamote, balanghoy, utanon ug ubang mga tanom nga dili kaayo nagkinahanglan og tubig. Ang National Irrigation Administration o NIA midasig sa mga mag-uuma nga sayohon ang pagpananom samtang adunay tubig.
Apan dinhi magsugod ang mas lisod nga pangutana. Pila niini nga mga plano ang nakaabot sa umahan sa wala pa mibuka ang yuta? Pila ka mag-uuma ang nakadawat og binhi nga makalahutay sa hulaw, bomba sa tubig o tabang sa irigasyon? Pila ka pundohanan sa tubig ang nahimo? Pila ang nakaseguro sa ilang tanom? Ug kanus-a nila nadawat ang tabang, sa wala pa nadaot ang humay o human na sa kadaot?
Dili kini mga pangutana nga gitumong aron mangita dayon og basolon. Dili tanang kadaot mapugngan sa gobyerno. Bisan kompleto ang plano, dili kini makahimo og ulan. Bisan adunay pundo, dili dayon kini mausab ngadto sa tubig nga modagayday sa matag umahan.
Apan ang katungod sa katawhan sa pagpangutana dili mawala tungod kay natural nga panghitabo ang El Niño. Kon dugay nang adunay pahimangno, angay natong mahibaloan kon unsa ang nahimo tali sa pahimangno ug sa kadaot.
Sa inisyal nga pagsusi sa NIA, 59 porsiyento sa 11,911 ka ektarya nga mga pangunang humayan sa Bohol ang giisip nga huyang kaayo sa epekto sa gipaabot nga grabeng hulaw.
Gibanabana usab niadto nga posibleng mokabat sa 25,298 metriko tonelada ang mawala sa lokal nga suplay sa humay ubos sa maong senaryo. Dili kini aktuwal nga kadaot kondili banabana lamang base sa posibleng epekto sa hulaw. Apan igo kadto nga pahimangno aron seryosohon ang peligro.
Kon gisultihan ang mag-uuma nga sayohon ang pagpananom, kinahanglan usab natong pangutan-on kon aduna ba siyay igong binhi, puhunan ug tubig aron makasunod. Kay ang tambag nga walay paagi sa pagpatuman mahimong magpabiling tambag lamang.
Usa sa mga lakang nga gisaligan karon mao ang cloud seeding. Ang kagamhanang probinsiyal migahin og 5 ka milyon gikan sa disaster risk reduction and management fund alang sa mga 31 ka oras nga paglupad. Tungod sa dugang nga suporta gikan sa Department of Agriculture, giplanong ipaabot ang operasyon ngadto sa 60 ka oras.
Apan ang cloud seeding dili gripo sa langit nga ablihan lamang kon gusto nato nga moulan. Nagkinahanglan kini og angay nga panganod nga adunay igo nga kaumog. Kon walay mga panganod nga angay sabwagan aron makapatunghag ulan, walay kasegurohan nga adunay mapuslanong ulan bisan andam na ang eroplano ug mga kawani.
Busa dili igo nga ipahibalo lamang nga nagsugod ang cloud seeding. Kinahanglan ipakita kon pila ka paglupad ang nahimo, pila ka oras ang nagamit, asa nga mga lugar ang gitarget ug unsa kadaghan nga ulan ang natala. Kinahanglan usab ipatin-aw kon unsaon pagsukod nga ang ulan resulta sa cloud seeding ug dili lamang natural nga pag-ulan. Kon adunay 5 ka milyon nga gigasto, ang katawhan adunay katungod nga makita dili lamang ang eroplano nga milupad, kondili ang resulta nga masukod.
Tungod kay inisyal pa ang mga taho ug napulo pa lamang ka lokal nga pangagamhanan ang nakasumite, kinahanglan klaro ang petsa, sakop ug mga kategoriya nga gigamit sa matag update. Sa panahon sa kalamidad, dili gamayng butang ang kulang o dili magkatakdong datos. Kini maoy basehan kon pila ang tabang, asa kini ipadala ug kinsa ang unang kinahanglan tabangan.
Kay ang epekto sa kadaot sa umahan dili matapos diha sa uma.
Niadtong Agosto, miabot sa 7.9 porsiyento ang inflation rate sa Bohol, samtang 9.6 porsento ang food inflation. Alang sa mga panimalay nga nahisakop sa labing ubos nga 30 porsento sa kita, miabot sa 12.3 porsento ang food inflation.
Dili nato mahimong ipasangil ang tanang pagsaka sa presyo ngadto sa El Niño. Daghang laing hinungdan niini, sama sa presyo sa gasolina, gasto sa transportasyon, inangkat nga suplay ug dagan sa merkado.
Apan kon mokunhod ang ani dinhi sa Bohol ug sa ubang mga dapit nga agrikultural, mahimo kining makadugang sa kakulang sa suplay ug presyur sa presyo. Ang nadaot nga humay sa umahan karon mahimong usa sa mga hinungdan sa mas mahal nga bugas sa merkado sa umaabot.
Mao nga ang El Niño dili lamang problema sa mag-uuma. Problema kini sa matag panimalay nga mopalit og bugas, mais, utanon, isda ug karne.
Dili igo nga atong tubagon kini pinaagi lamang sa pag-ampo nga unta moulan. Kinahanglan nato ang tubig, apan kinahanglan usab nato ang klarong datos, matinud-anong pagsusi, maayong pagdumala sa dam ug irigasyon, paspas nga pagproseso sa bayad gikan sa seguro sa tanom, ug tabang nga moabot sa dili pa mangalaya ang tanom.
Kinahanglan usab mahibalo ang katawhan kon unsa ang nahitabo sa mga plano nga gipahibalo niadtong Abril ug Hunyo. Pila ang nahuman? Pila ang gipondohan? Pila ang gipamalit? Pila ang nakaabot sa mag-uuma? Ug unsa ang usbon karon nga gilaoman nga molungtad pa ang El Niño hangtod sa sunod tuig?
Sayop nga moingon dayon nga walay nahimo ang gobyerno. Apan sayop usab nga ipakita ang usa ka plano isip kalamposan kon wala pa makita ang epekto niini sa umahan.
Ang tinuod nga sukod sa pagpangandam dili ang kadaghan sa miting, task force, press release o presentasyon. Ang sukod mao kon pila ka tanom ang naluwas, pila ka mag-uuma ang natabangan ug pila ka panimalay ang naprotektahan gikan sa dugang nga kagutom ug utang. Sa umahan, walay pulos ang nindot nga plano kon dili kini mahimong tubig, binhi, irigasyon, seguro o tabang nga mahikap sa mag-uuma.
Sa umaabot nga mga adlaw, tingali moulan. Tingali ang mga liki sa yuta matabonan pag-usab ug ang mga umahan magsugod sa pagpanglunhaw.
Apan bisan moabot ang ulan, dili unta niini maanod ang mga pangutana nga kinahanglan tubagon. Kay sa kasamtangang hulaw sa Bohol, dili lang ulan ang kulang.
Kinahanglan usab nato ang sayong tabang, hustong datos ug pagpangandam nga tinuod nga moabot sa umahan.