Ni: Jes Tirol
Bagyubagyo 4, 2026
BOHOL: Mga Mananáp Nga Biliránon (Mythical), Tanilón (Legendary), Nawágtang
(Extinct), Napúo (Exterminated), Talagsaón (Rare), ug Nagkahanaw (Vanishing)
Ika-2 Bahin (Part 2): Tanilón
Pasiuna
Ang tanilón mao ang hinalábat (traditional story) nga kasugiran (folklore) sa mga
katáwhan. Magahisgot kini sa talagsaóng hiyas sa mga mananap ug mga tawo nga tungod sa
pagbalikbálik paghisgot sa katawhan nausab na ang sugilanon hangtod nga daw dili na katuóhan
ang mga nabuhat o hitabô.
Tungod kay aduna may sinugdanan nga sugilanon, ang tanilón adunay diyotay nga ambit
sa usa ka kasaysayan (history). Ania ang diyutay nga mga tanilon sa mananap sa Bohol.
1. Tudtód -. Matod pa sa kapulongnan (dictionary) ni Padre Encarnacion (1852), ang “tudtod”
usa ka matang sa ugima (satyr; half-man and half-goat god) nga gihanduraw sa mga tuó-tuohón
ug dili hugot nga Kristohanon nga daw dakô nga mananap nga usá ray ngipon sa ibabaw ug duruha
ra ka ngipon sa ubos. Aduna siyay bukton nga bató (stone).
Dinhi sa Bohol ang sugilanon sa pagka anaa sa “tudtod” mao ang lungsod sa Antequera,
Catigbian, ug ngadto sa Lila, Bohol. Apan nausab na ang sugilanon. Ang sugilanon sa tudtod karon
mao ang mga “gamay nga tawo”. Aduna silay kadak-on sama sa unggoy, magdala og gagmay nga
panâ (bow & arrow), kahibalo mobuák sa kinhason ginamit ang bató nga idukdok. Kahibalo na
usab sila mokatawa og makakita sa tawo nga maligò nga maghúbò.
Sa tuig 1983 ang akong mga trabahador sa didto magbuhat sa Antequera, Bohol, miingon
nga “gahapon nakasugát mi sa mga tudtod nga mitabok sa dalan”. Walâ ako matingalà kay nakakita
na man ako sa tunob sa tudtod.
2. Amamayóng.- Ang amamayong mao ang “kangaroo” sa Ininglis. Nakabasa ako og usa ka
karaan nga kapunlongnan (dictionary) diin napatik ang pulong “amamayong”. Walâ na ako
makadungog dinhi sa Bohol kabahin sa amamayóng apan didto sa amihanang dapit sa Mindanao,
nakadungog pa ako sa sugilanan sa amamayong. Dili natò kini ikatingala kay aduna pa may
daghang amamayong sa nasod sa Awstralya.
3. Sigbin -. Ang sigbin mao ang “wallaby” sa Awstralia. Sama sila sa dagway sa kangaroo apan
gagmay nga sama kadak-on sa atong kanding.
Dihà tingali mga sigbin (wallaby) dinhi sa Bohol kaniadto, tungod kay daghan man
kaayong sugilanon kabahin sa sigbin nga karon daw dili katuóhan (fantastic).
4. Lala-ó-. Ang lala-ó mao ang “cyclops” sa Ininglis. Usa kini ka tuyá (Eng: giant; Sp: Gigante)
nga usa ra ang mata nga anaa sa tungâ sa agtang sa ulo.
Sa tuig 1976 dinhay tawo nga niduol kanako ug iyang kong gipakita og usa ka bungó (skull)
nga usa ray lungag dapit sa agtang. Nakubkoban kuno kadto didto sa Dauis, Bohol. Ang kadak-on
sa bungó, daw kaduhaón ang bungó sa yano nga tawo.
Wala na ako makasunod sa sugilanon sa lala-o tungod kay nagkagubot man ang mga
hinanib (underground gang) sa pag-ilogay sa bungó sa lala-o.
Nisanóng lang ako sa sugilanon sa lala-o tungod kay bag-o pa pod ako nakakuhâ og putî
nga kabóg (white bat) ug kabog nga hilabihan ka dako kaayo (Kaduha mahitabo). Usa ka mitro ug
tunga (1 and 2 meter) ang dupa sa iyang pakô ug napulò ug lima ka pulgada (inches) ang sukod
sa lawas gikan sa simod hangtod sa bilahan.
5. Mantalágà -. Ang mantalágà o mantágà mao ang gihinganlan og “giant octopus” sa Ininglis.
Kinaham nga hisgotanan ang mantalágà sa mga magsusulat og sugilanon nga Binisayâ. Kaniadto
daw walay motuo sa mantalágà. Apan karong bag-o pa lamang (manga 2 ka tuig) ang mga pantás
sa dagat (marine scientist) nakadakop na gayod og mantalaga sa dagat sa Pasipikó (Pacific Ocean).
6. Amamaliw -. Ang amamaliw mao ang Roc sa Ininglis ug Rukh sa Arabo. Usa kini ka dakóng
langgam nga mahimong modagit sa usa ka gadyà (elephant). Daw katuohan man kining maong
sugilanon tungon kay aduna man kitay tipúli (Philippine Eagle; Monkey Eating Eagle) ug gadyà
(elephant; pygmy elephant).
Busà ang sugilanon sa Rukh sa Arabo dalî ra nga hatagan og tumbas nga sugilanon dinhi
sa Bohol.