NI ELEAZAR ACAMPADO
Naay Planta sa Ubay. Kanus-a Kini Makasuga sa Atong Panimalay?
SA dihang gipulipuli ang pagpalong sa kuryente niadtong Septiyembre, daan nang gipahimutang sa Bohol Water ang mga mobile generator sa pipila ka pumping station sa Tagbilaran ug Corella. Apan, sumala sa taho ni Victor L. Tambis sa The Bohol Tribune niadtong Septiyembre 20, mahimo gihapong mohinay sa makadiyot ang agas sa tubig samtang gipaandar ang mga generator.
Kon naghulat ka og tubig nga mogawas sa gripo, dali ra nimong masabtan ang koneksiyon. Ang brownout dili lang bahin sa suga nga napalong. Mahimo usab kining hinungdan sa paghinay sa agas sa tubig, paghunong sa trabaho, o pagkalangan sa pagbalik sa mga mahinungdanong serbisyo.
Niadtong Septiyembre 7, giingon sa Department of Energy (DOE) nga daghang planta sa Visayas ang dungan nga nawad-an og kapasidad, usa sa mga hinungdan sa pagpulipuli og palong sa kuryente. Pagka-Oktubre 13, giingon usab sa DOE nga lig-on na ang kahimtang sa Visayas grid niadtong panahona, samtang nangandam kini sa posibleng epekto sa El Niño.
Busa, dili angay hunahunaon nga ang matag brownout karon tungod gihapon sa kakulang sa suplay niadtong Septiyembre.
Lain-lain ang mahimong hinungdan sa pagkawala sa kuryente.
Kon kulang ang kuryenteng namugna sa mga planta, mahimong ipapalong sa grid operator ang suplay sa pipila ka lugar aron dili modako ang problema.
Kon adunay kadaot o pag-ayo sa dagkong linya nga nagdala og kuryente paingon sa Bohol, ang koneksiyon sa transmisyon ang angay susihon.
Kon poste, transformer, o linya sulod sa usa ka lungsod ang nadaot, ang lokal nga tig-apod-apod sa kuryente ang unang angay pangutan-on.
Mao nga ang pangutana nga “Ngano man nga napawong?” dili angay tubagon pinaagi sa paghisgot sa usa lamang ka ahensiya o kompaniya.
Ang DOE nagbantay sa suplay ug sa mga planta. Ang National Grid Corporation of the Philippines (NGCP) nagdumala sa dagkong linya ug sa pagbalanse sa grid. Ang BOHECO I, BOHECO II, ug Bohol Light maoy naghatod sa kuryente ngadto sa ilang tagsa-tagsa ka lugar nga giserbisyohan.
Kinahanglan klaro kon hain niining mga bahin sa sistema ang adunay problema.
Aduna nay bag-ong koneksiyon tali sa Cebu ug Bohol. Matod sa NGCP, nakahatag kini og laing kutay sa kuryente kon adunay problema sa daang koneksiyon sa Leyte.
Naa sab sa Ubay ang baterya nga adunay kasabotan sa paghatag og 20 megawatt nga reserba. Makatabang kini sa dinaliang pagtubag kon adunay kalit nga kakulang sa grid. Apan dili kini planta nga makahatag og kuryente sa tibuok probinsiya sulod sa taas nga panahon.
Lahi usab ang katuyoan sa diesel plant sa Ubay. Gituyo kini nga mahimong tinubdan sa kuryente kon mahimulag ang Bohol sa grid. Apan ang presensiya sa planta dili awtomatikong nagpasabot nga dili na mapawong ang suga sa matag panimalay.
Kinahanglan nga andam ang mga makina, adunay igong sugnod, luwas ang koneksiyon, ug maahom sa sistema ang paghatod sa kuryente ngadto sa mga lugar nga nanginahanglan niini.
Dinhi angay susihon pag-ayo ang mga numero.
Sa talaan sa DOE hangtod Nobiyembre 2025, 66.8 megawatt ang kapasidad nga nabutang sa planta, samtang 60 megawatt ang giisip nga kasaligan nga output.
Sa talaan sa Energy Regulatory Commission (ERC) alang sa 2026, 54.047 megawatt ang kapasidad niini, sumala sa laing sukdanan nga gigamit sa komisyon.
Niadtong Agosto, giingon sa kompaniyang nagpadagan sa planta nga 95.2 megawatt ang kapasidad niini.
Lain-lain ang petsa ug paagi sa pagsukod niining mga numero.
Mitaho usab ang kagamhanang probinsiyal nga gihimo ang emissions testing sa ikatulong hugna sa proyekto.
Apan wala pa gihapon nato makita sa maong mga rekord kon pila ka megawatt ang sertipikado ug andam ba gyod nga ihatag karon.
Maayo unta nga ipagawas sa operator, DOE, ug ERC ang labing bag-ong resulta sa pagsulay sa matag makina ug ipasabot ang kalainan sa ilang mga numero.
Adunay laing sukdanan nga angay ikonsiderar: ang gidak-on sa panginahanglan sa kuryente sa Bohol.
Sumala sa NGCP, miabot sa 125 megawatt ang kinatas-ang panginahanglan sa Bohol niadtong 2024. Mas taas kini bisan sa 95.2 megawatt nga gihisgotan sa operator.
Dili kini pagsukod sa demand karong adlawa. Usa kini ka pagtandi nga nagpakita nganong kinahanglan ang klarong plano kon unsang mga lugar ug serbisyo ang mahimong mahatagan og kuryente kon maputol ang suplay gikan sa gawas sa Bohol.
Sa annual report sa Energy Development Corporation (EDC), gihulagway ang kasabotan alang sa planta sa Ubay kon mahimulag ang Bohol sa grid. Narehistro usab ang planta isip mahimong tighatag og reserba sa merkado sa kuryente.
Apan ang kasabotan ug rehistrasyon wala pa makatubag sa mga pangutanang labing mahinungdanon sa mga konsumedor:
Kanus-a kataposang malamposong nasulayan ang planta nga makahatag og kuryente sa Bohol samtang nahimulag kini sa grid?
Kanus-a kini aktuwal nga nakahatag og kuryente, ug pila ka megawatt ang nahatag?
Importante usab ang gasto. Aduna bay bayad aron magpabiling andam ang planta bisan wala kini gamita? Pila ang dugang nga gasto kon paandaron kini? Unsang bahin niana ang makita sa bayranan sa mga konsumedor sa BOHECO I, BOHECO II, ug Bohol Light?
Ang katawhan angay makasabot kon unsay ilang gibayran ug unsang serbisyo ang ilang mapaabot.
Samtang gipangita kining mga tubag, ang tulo ka tig-apod-apod sa kuryente angay magpagawas og mas klarong talaan sa pagkawala sa suplay. Pila ka oras nawad-an og kuryente ang ilang mga konsumedor karong tuiga? Asa kini nahitabo, kanus-a, ug unsay hinungdan?
Kinahanglang mailhan ang kalainan sa giplanong pag-ayo sa linya, kalit nga kadaot, ug pagpuli-puli og palong tungod sa kakulang sa suplay.
Ang pahibalo sa brownout makatabang. Apan ang talaan sa aktuwal nga nahitabo mas makatabang sa pagsusi kon miuswag ba ang serbisyo.
Kinahanglan usab masayran kon hain nga mga pumping station, ospital, ug uban pang mahinungdanon pasilidad ang adunay kaugalingong generator nga naglihok ug andam gamiton.
Giingon sa Bohol Light nga dili nila iapil ang mga ospital ug importanteng pasilidad sa pagpuli-puli og palong kon kulang ang suplay.
Maayo kana nga lakang. Apan kinahanglan gihapong andam ang maong mga pasilidad kon ang kaugalingon nilang linya ang madaot.
Alang sa publiko, adunay usa ka yano apan mahinungdanong buhaton: basahon ug sabton ang hinungdan nga gihisgotan sa matag pahibalo sa pagkawala sa kuryente.
Giplanong pag-ayo ba kini?
Pagpuli-puli ba kini og palong tungod sa kakulang sa suplay?
O adunay kadaot sa inyong lokal nga linya?
Ang hinungdan maoy magtultol kon kinsa ang angay pangutan-on, kinsa ang makahatag og dugang nga tubag, ug unsay kinahanglan ayohon.
Dako ang bili sa bag-ong koneksiyon, baterya, ug planta sa Ubay. Apan mas masabtan nato ang ilang tinuod nga bili kon ipakita sa publiko ang andam nga kapasidad, resulta sa mga pagsulay, aktuwal nga paggamit, ug gasto.
Kay sa sunod nga mapalong ang kuryente, ang pangutana sa usa ka panimalay mahimong labaw pa sa “Kanus-a mosiga?”
Mahimo usab kining “Kanus-a mobalik ang tubig?”
Ang mga Bol-anon angay makadawat og klarong tubag sa duha.