Ni: Jes Tirol
Bagyubagyo 25, 2026
BOHOL: Mga Mananáp Nga Biliránon (Mythical), Tanilón (Legendary), Nawágtang
(Extinct), Napúo (Exterminated), Talagsaón (Rare), ug Nagkahanaw (Vanishing)
Ika-5 Bahin (Part 5): Talagsaón
Pasiuna
Ang pulong talagsaón mao ang “rare” sa Ininglis. Dinhi sa Bohol aduna kitay mga
mananap nga talagsaón ra gayod kay sugò sa kinaiyahan nga diyotay lang gayod sila. Aduna usab
in mga mananap nga daghan kaniadto apan karon talagsa na lang natò ighibálag.
Aduna usab ing nga mananap nga talasaon ra sila kay mga buhiók (migratory) man sila
nga mga mananap.
Ania ang mga talagsaón nga mananap sa Bohol:
1. Mawmag -.Mao kini ang gitawag og “tarsius” sa Ininglis. Mao ra kini og dagway sa gagmay
nga unggoy. Pahimatngon: Dili kini tarsier. Ang tarsier, susama sa mawmag nga atua mahimutang
sa India.
2. Kagwang – Mao kini ang gitawag sa Ininglis og flying lemur. May hulagway nga susama sa
unggoy apan adunay panit nga daw pakô. Dili mokapakapa ang ilang pakô apan mosalibáybay
(glide) lamang padulong sa ubos. Sayon ra madakpan ang kagwang tungod kay matag lukso niya
aron mobalhin sa laing kahoy, mag-anam gayod og kaubos, hangtod moabot sa yutà og dayon
madakpan sila kay dili man sili makadágan.
3. Baboy ihalas -. Kaniadto (hangtod sa 1965) daghan pang mga baboy ihalas sa atong
kalasangan. Apan karon wala nay dagkong lasang nga ilang kapuy-an, ug mao nga talagsaon na
lang ang mga baboy ihalas. Apan nagkahinabi ko og agriculturist sa Lalawigan sa Tawi-tawi,
hilabihang ka dakóng suliran ang baboy ihalas didto. Ang tawo didto mga Muslim ug dili mokaon
sa baboy, busà daghang baboy ihalas.
4. Balátok. Mao kini ang gitawag og “woodpecker” sa Ininglis. Nihit na ka makakaplag og
bátok o balátok tungod kay wa na may mga dagkong kahoy sa atong kalasangan.
5. Balód – Mao kini ang gitawag og “imperial pigeon” sa Ininglis. Dakô kini nga langgam nga
sama sa tukmo ang dagway nga adto ra mobatog sa mga habog nga kahoy. Tungod kay diyotay na
man ang mga habog nga kahoy, walâ nay kapuy-an ang mga balód.
6. Abukay -. Mao kini ang gitawag og “white parrot” sa Ininglis. Talagsaón na nimo kini
makaplagan sa lasang sa Bilar, Bohol.
7. Kab -. Usa kini ka matang sa dako kaayong kabóg (bat; flying fox). Abuhon o itom ang bulok
ug ang dupa niinin adunay 1.5 ka mitro ang kalapdon.
8. Kabayò –. Mao kini ang gitawag og “horse” sa Ininglis. Kaniadto dinhay daghang mga kabayò
dinhi sa Bohol tungod kay ang sakyanan sa katawhan mao man ang “tartanilya”. Apan karon wala
na may tartanilya, busà nawála na sab ang mga kabayò.
9. Dupóng.-Matang sa mubô nga halas nga adunay gamay kaayo nga daw-tiil ubos sa iyang
dalunggan mao nga mapinig usab siya sa tabilí. Dili kini modailos sama sa halas kondili
motulimbang paingon sa unahan. Malalá (venomous) kaayo kini nga mananap. Salamat kay
talagsaón ra kining maong mananap.
10. Kalaw – Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “hornbill”. Dakô kini nga langgam nga adunay
dako kaayo nga tapay. Didto sa kalasangan sa Pilar, Bohol mao kini ang gianggaan sa mga mag-
uuma nga “taknaan sa lasang”. Matag ika-9 o ika-10 sa buntag magdungan ang mga kalaw sa
pagtingog og “kalaw, kalaw, kalaw..”. Mousab pod sila pagtingog sa ika-3 ang taknà sa hapon.
Tungod kay nihit na man ang lasang sa Bohol, talagsaon na sab ang mga kalaw.
11. Kugtong.-Mao kini ang gitawag og “goliath grouper” sa Ininglis. Isdà kini nga daw pugapo
(grouper) nga dako kaayo og bâbâ. Talagsaon na lang kini makít-an, ug ang nahabilin mao na lang
ang ngalan sa balangay sa Kugtong, Candijay, Bohol.
12. Gakit,- Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “migratory mallard”. Mga itik kini nga ihalas
ug buhiók (migratory). Talagsa ra kini igkità sa Bohol.
13. Pirot,-Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “small grass bird”. Gagmay ra kini nga langgam
nga ang kadak – on sama sa unod sa maní. Mahiligon kini mobatog sa sanga sa taas nga kahoy ug
mopatiliis sa iyang tingog, “ti-tu-rit; ti-tu-rit; ti-tu-rit”.
14. Manaól – Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “eagle”. Karon nihit na kaayo makaplagan ang
manaól. Bisan ngani ang banog (hawk) talagsaón na pod hikit-an.
15. Ngiwngiw – Mao kini ang gitawag og “owl” sa Ininglis. Bisan tuod daghang matang sa
ngiwngiw kaniadto, karon talagsaon na ang ngiwngiw.
16. Siloy – Mao kini ang gitawag og “black shama” sa Ininglis. Ang matuod nga siloy, lubos inom
ang bulok ug
hilabihan ka mananoy ang iyang tingog. Ang siloy dinhi sa Bohol, adunay tabás nga
putì. Bisan pa ngani kining maong matang sa siloy, talagsaón nimo makaplagan.
17. Tabon – Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “white hero Makit-an kini sa atong kabasakan
human sa ting-aní. Mga buhiók (migratory) kini nga langgam gikan sa Habagatang Tsina. Mobalik
sila sa Tsina aron mangitlog.
18. Wakwak- Usa kini ka langgam nga molihok ug mamáwò (avian attack) panahon sa
kagabhion. Makapanglimbawot sa buhok sa imong tingkoy ang tingog niya nga “wak-wak-wak-
wak”. Sa bantan-on pa ako nakakuha na ako og langgam wakwak. May kadak-on kadto sama sa
túkmo, itom ang bulok, ug adunay gagmay nga pintik-pintik nga putî. Lahî ang wakwak kay sa
“uwak (crow)”. Ngani ang uwak talagsaon na pod mapalgan.