NI ELEAZAR ACAMPADO
Bugas, Plete ug ang Kuwartang Dili Paigo
SA BUENAVISTA, adunay traysikol drayber nga nakadawat og napulo ka kilong libreng bugas alang sa iyang pamilya. Si Lito Tradio, 56 anyos, misulti sa Philippine Information Agency niadtong Septiyembre nga tungod sa maong tabang, ang kuwarta nga ilang igapalit unta og bugas nagamit sa ubang bayronon ug panginahanglan.
Wala nato siya mainterbyu karon, busa dili nato masulti kon unsa na ang kahimtang sa iyang pamilya. Apan ang iyang gisulti niadto nagpakita kon unsa kadali mahurot ang kuwarta sa usa ka panimalay. Kon matabangan sa bugas, adunay ikabayad sa lain.
Niadtong Nobiyembre 13, migawas ang bag-ong datos sa Philippine Statistics Authority. Sa Oktubre, misaka og 8.7 porsento ang kasagarang presyo sa mga palaliton ug serbisyo sa Bohol kon itandi sa Oktubre sa miaging tuig. Apan alang sa mga panimalay nga nahisakop sa ubos nga 30 porsento sa kita, 10.3 porsento ang ilang sukod sa inflation. Gikan kini sa 9.5 porsento niadtong Septiyembre.
Dili tanan panimalay parehas og gipamalit. Kon gamay ang kita, dako nga bahin niini kinahanglan gayod igahin sa pagkaon. Sumala sa PSA, ang pagkaon ug mga ilimnon nga walay alkohol maoy nakahatag sa 64.2 porsento sa pagsaka sa presyo nga nasukod alang niining mga panimalaya. Wala kana nagpasabot nga 64.2 porsento sa ilang kuwarta natunong sa pagkaon. Nagpasabot kana nga ang pagkaon maoy labing dakong nakaamot sa inflation nga ilang nasinati.
Sa maong grupo, misaka og 23.2 porsento ang sukod sa presyo sa bugas kon itandi sa Oktubre 2025. Dili kana presyo sa usa ka kilong bugas sa merkado, ug wala usab magpasabot nga parehas og kantidad ang gidugang sa matag tindahan. Apan klaro ang mensahe sa datos: ang pagkaong anaa halos adlaw-adlaw sa atong lamesa nahimong mas bug-at paliton.
Sa bugas, adunay tabang nga naabot na. Sumala sa taho sa PIA, 86,142 ka pamilya ang nakadawat og napulo ka kilo sa unang hugna sa rice assistance program sa Bohol. Usa ka ulahing taho ang nag-ingon nga 86,329 ang nakadawat sa ikaduhang hugna human sa pagpang-apod-apod niini. Ang programa adunay ₱196 milyon nga alokasyon gikan sa nasodnong goberno ug ₱11 milyon nga counterpart sa probinsiya. Lahi kini sa programa diin ang kuwalipikadong tawo mopalit og bugas sa ₱20 kada kilo.
Ang gidaghanon sa nakadawat maayong isulti, apan adunay mas lawom nga pangutana. Sa matag hugna, kinsa ang nakadawat pag-usab ug kinsa ang wala? Pila ka lungsod ang nahuman na sa labing bag-ong pagpang-apod-apod? Unsaon pagpasabot sa pamilya kon asa sila mangutana kon apil unta sila apan wala matawagi? Angay ipagawas ang bag-ong talaan sa gidaghanon sa mga benepisyaryo sa matag lungsod ug hugna, uban sa klarong paagi sa pagreklamo, nga nagpanalipod gihapon sa pribadong impormasyon sa pamilya.
Dugang niini, angay usab ipahibalo kon giunsa pagpili ang mga benepisyaryo. Kay lagi naa may nangreklamo nga wala matagai. Ug naay natagaan nga arang-arangan ug wala na manginahanglan og ayuda.
Anaa usab ang gasto sa pagbiyahe. Misaka og 25.5 porsento ang transport index alang sa mga panimalay sa ubos nga 30 porsento sa kita. Hinuon, wala kini nagpasabot nga misaka og 25.5 porsento ang plete sa matag traysikol o bus. Apan kon kinahanglan mosakay aron motrabaho, moeskuwela, magpa checkup, o mopalit sa merkado, ang bayad sa biyahe kabahin sa kuwartang dili na magamit sa pagkaon.
Sa Tagbilaran, gikompirmar sa city administrator nga gipatuman niadtong Septiyembre 28 ang probisyonal nga ₱20 nga plete sa unang kilometro sa traysikol, gikan sa ₱15. Ang bayad sa matag mosunod nga kilometro gipaubos usab gikan sa ₱3 ngadto sa ₱2. Busa dili tukma nga moingon nga nidugang lang og ₱5 ang tanang biyahe; magdepende ang kalainan sa gilay-on. Nagpabilin usab ang diskuwento alang sa estudyante, senior citizen ug PWD.
Pananglitan, sa usa ka kilometro, gikan sa ₱15 ngadto sa ₱20 ang plete. Sa tulo ka kilometro, gikan sa ₱21 ngadto sa ₱24. Apan sa unom ka kilometro, pareho nang ₱30 ang bayad. Sa walo ka kilometro, gikan sa ₱36 ngadto sa ₱34. Mga kuwentada kini base sa gipahibalo nga rate, wala pa maglakip sa mga diskuwento ug ubang lagda sa pagkuwenta sa aktuwal nga plete.
Dunay rason nganong nangayo og dugang plete ang mga drayber. Misaka ang ilang gasto sa gasolina ug pagpadagan sa sakyanan. Sa usa ka taho sa The Bohol Tribune, adunay drayber sa Tagbilaran nga miangkon sa mga nag-imbestigar nga ₱1,000 kada adlaw ang iyang abang sa traysikol. Usa kini ka dokumentadong kaso, hinuon dili kini sukdanan sa abang sa tanang drayber. Apan nagpahinumdom kini nga kon mangutana ta nganong mahal ang plete, kinahanglan usab natong apilon sa pagsusi ang kita sa drayber ug ang bayranan niya sa operator.
Gipahibalo sa Department of Energy nga alang sa Nobyembre 10 hangtod 16, moubos ang presyo sa gasolina og ₱16.80 kada litro ug ang diesel og ₱4.10 kada litro. Matod sa konsehal nga naghisgot sa ₱20 nga plete sa Tagbilaran, ang maong pag-usab probisyonal ug mahimong repasohon kon moubos ang presyo sa gasolina.
Wala kini magpasabot nga awtomatiko nang moubos ang plete ugma. Kinahanglan tan-awon ang aktuwal nga presyo sa mga gasolinahan, ang padayon nga gasto sa operator ug drayber, ug ang lagda nga gigamit sa siyudad. Apan ang publiko angay makadungog og klarong tubag: Kanus-a repasohon ang provisional fare? Unsang kausaban sa gasto ang ilang sukdon? Ug unsaon pagseguro nga patas kini sa pasahero ug drayber?
Ang napulo ka kilong bugas nga nadawat ni Lito niadtong Septiyembre nakahatag og luna sa ilang budget alang sa ubang bayronon. Angay mailhan ang bili niana nga tabang. Angay usab pangutan-on kon unsaon nga ang maong kahupayan dili mahuman sa usa ka adlaw sa pagpang-apod-apod, ug kon kanus-a mobati ang pasahero sa kausaban kon mohupay na ang gasto sa gasolina.
Kay ang tinuod nga sukod sa kahupayan dili lamang makita sa pahibalo sa rollback o sa gidaghanon kon pila ka kilo sa bugas nga gipanghatag. Makita kini sa kuwartang mahibilin sa panimalay human sa sunod nilang pagpamalit ug pagpauli sa ilang pinuy-anan.