PAGTUKIB
Ni: Jes B. Tirol
Panglot Nga Diyutay 9, 2025
MGA LUGPONG SA ULAN, BAGYO,
UG UBAN PA NGA BINISAYA
Pasiuna
Sa mga ngalan sa bulan sa tuig sa Binisayâ, adunay usa ka bulan nga gihinganlan og
“Bagyubagyo”. Mao kini ang bulan nga “Octobre” sa Kinatsilâ ug “October” sa Ininglis. Atò
usab nga mapanid-an nga sa bulan sa “Bagyubagyo” daghan usab kitay masinati nga bagyo. Mao
tingali kini ang nakaangin sa ngalan nga “Bagyubagyo”.
Daghan kitag mga lumad (native) nga pulong kabahin sa ulan, bagyo, ug panahon,
ugaling kay kasagaran niini walâ na natò mahibalo-i tungod kay ang gigamit sa atong mga
kawani sa kagamhanan mao man lang ang Ininglis. Nagpabilin na lang ang Binisayà sa mga
kapulóngnan (dictionary).
Sa Dili Pa Ang Ulan
Ang dág-om (rain cloud) mao ang pagngiob sa pangánod nga magpasabót nga hapit na
mobúndak ang ulan. Ang kugmot (tropical depression) mao karon ang atong giingon nga
“dautang panahon”. Ang Sangdalán sa Masigkaalindangaan nga pagtágbò mao ang gitawag
og Intertropical Convergent Zone (ICZ) sa Ininglis.
Ang bag-o nga gidugang sa Buhatan sa Panahon (Weather Bureau) mao ang “Tampúrok
= Gale” ug “Pasidaán sa Tampúrok = Gale Warning”. Nagdala kini og makusog nga hangin apan
hinay-hinay pa kay sa báfyo.
Ang “langyab sa ágdom low pressure area” mao kanâ ang dapít nga kugmot ang
kalangitan. Sagad usab makadungog kita sa pulong Philippine Area of Responsibility (PAR) apan
dili kita makadungog sa tumbas nga Binisayâ nga “Langyab sa Kaakohan sa Pilipinas”.
Sa mga pasidaan (warnings), ani-a ang tumbas “Signal No. 1, No.2, No. 3, No.4, No.5 =
timailhan ika-1; ika-2; ika-3; ika-4; ika-5″. Hatagan usab kita sa lagmit (probable) nga agían sa
bagyo.
Mga Bagay Sa Ulan
Ang pulong ULAN (rain) mao ang kinatibúk-an nga pulong nga atong gigamit kabahin
sa paghulog sa tubig gikan sa panganod. Ania ang mga bagay (types) sa ulan:
1. ULAN (Rain). 2. GABON (Fog). 3. ALIKABO (Haze). 4. HABOL-HABOL (Mist). 5.
ALINDAHAW (Drizzle). 6. TALIGBOS. Ang pag-alindáhaw nga adunay hinay nga huros sa
hangin. 7. NIKINIK. And diyútay nga ulan apan walay hangin. 8. TALIGSIK (Shower). Ang
ulang nga kusóg-kusóg og diyutay sa alindáhaw. 9. NIKNIK (Shower with sparse drops). Ang
taligsik nga hilang ang tulò sa tubig. 10. TALITHI. Ang taligsik nga mahitabo sa gamáy lang nga
dapit ug dali lang kaayo moundang. 11. TALINI – Taligsik nga hilang ang tulò sa tubig apan
adunay makusog nga hangin. 12. ULAN LABOK-LABOK (Intermitent rain). Ulan nga mag-
undang-undang. 13. ULAN BINABAYE. Ulan nga mokusóg, mohinay, ug mokusóg na pod.
Molurang-mokusog nga ulang. 14. NAGIKNIK. Ulan nga makanunayon ug dugay moundang o
motuáng. 15. LUBGOB. Hinay nga ulan apan makanunayon ug dugay moundang. Susama sa
“naginik” apan gagmay ra ang mga lusók sa tubig. 16. WALO-WALO. Ulan nga adunay
kadugayon nga walo (8) ka adlaw. 17. SIYAM-SIYAM. Ulan nga adunay kadugayon nga siyam
(9) ka adlaw. 18. TALUBOG (Cloud burst). Makusog nga ulan nga kalít lang modangat ug dali ra
nga moundang. 19. BUNOK (Downpour). Makusog nga ulan. 20. LIPAK (Thunderstorm).
Makusog nga ulan nga gikuyogan sa mga kilat (lightning) ug liti (thunderclap). 21. UNOS
(Storm). 22. UNOS SA KALAWRAN (Squall). 23. UNOS UG ULAN (Rainstorm). 24. BAGYO
(Typhoon). 25. BUHAWI (Waterspout). 26. NAGIKMIK (Hail storm). Ang ulan nga kansang
lusók mga gagmay nga batunaw (ice). 27. HIMUGDAS. Ulan nga adunay dagkò nga lusók
inubanan sa kusog nga hangin.
Mga Taláb Nga Sama Sa Ulan
Adunay mga pulong nga susama sa ulan apan sa pagkatinuod mga taláb (effects) lamang.
1. TALISIK. Ang pisik sa ulan inig dapat sa usa ka butang. 2. SALISI (Spindrift). Ang gagmay
tubig nga susama sa tagligsik nga dala sa hangin. 3. AMGI O AMBI. Mga gagmayng tubig nga
madala sa hangin sulod sa mga lawak moagi sa tamboán o mga liki. 4. SILIB. Ang pagsulod sa
ulan sa mga lawak agi sa ganghaan o tamboán apan dili dalá sa hangin. 5. SALIBO. Mao kini ang
tubig nga moalisngaw kun ang baga o kayo pagabubòan sa tubig.
Uban nga mga Pulong sa Panahon (Weather)
1.rain gage (udometer; pluviometer; instrument to measure the amount of rainfall) – sukód-ulán
2. rain or shine – ínit o ulán, ínit ug ulán
3.rain, about to (impending rain) – taliulán
4.rain, walk in the (allow oneself to be wet by rain) – pasingulán, paulán
5. rainbow¹ (arch of prismastic color) – balángaw, bángaw
6.rainbow² (partial rainbow; water gall) – sílom
7. raindrop (drop of rain) – túlò sa ulán
8. rainfall (amount of falling rain) – paták sa ulán, búhos sa ulán
9.rain-soaked¹ (all wet) – túmog
10. rain-soaked² (while working in the farm) – túbas. Syn. pasingulán
11. rainstorm (storm with rain) – unós
12. rainwater (water from rain) – túbig-ulán
13. rainy (rain frequently) – ulanón, ting-ulán
14. rainy day¹ (day with falling rain) – ádlaw nga ulanón
15. rainy day² (time of need; hard times) – kapít-os. kaapíki (Sp.)
16. rainy season – tiulán, ting-ulán
17. silver lining¹ (appearance of sun or moon from being hidden) – bútlak
18. silver lining² (clearing of the sky after the rain) – tabiág
19. silver lining³ (coming out of the sun from the clouds) – bukatbúkat
20. silver lining⁴ (penetration of the sun’s rays through the clouds but sun is not seen) – alangáag, alangáan
21. silver lining (vanishing of the clouds and dark-ness it caused) – puáw. Syn. dán-ag, háyag
22. Weather Bureau (a government office observing the weather) – Buhatán sa Panahón
23. weather map (a map showing the weather condition) – mápa sa panahón
24. weather observatory (station for observing the weather) – paniídnahón
25. weather report (weather cast) – taho sa panahón
26. weather station – panid-anán sa panahón
27. weather vane (instrument that determines speed and direction of wind) – See: weathercock
28. weather¹ (bad weather) – luyugóy, daotáng panahon, ágdom. Syn. múlat, kísdom
29. weather² (cold weather) – hulúmhom, túgnaw
30. weather³ (drizzling all the time) – lagmúko
31. weather⁴ (dry spell in weather) – tilhà. Syn. huláw, huwaw
32. weather⁵ (fair weather) – halayáhay, hayahay, sandóng. Syn. Maayong panahón
33. weather⁶ (general atmospheric condition) – panahón
34. weather⁷ (sultry weather) – alingíing, alangáang, alimúot, ígang. Syn. gin- ót, dagáang
35. weather⁸ (tail-end of the cold front) – sibwâ
36. weather⁹ (tropical depression) – kugmót
37. weather-beaten (effects of exposure to weather) – págtong, napágtong, alóp
38. weather-bound (detained by bad weather) – tánggong sa bágyo
39. weathercast (weather report) – tahô sa panahón
40. weathercock (weather vane) – girimpúla, manukmánok. ayatayat, kilikili, banugláwin, kasíkasí,
41. weathered (rot due to the effects of weather) – tún-as
42. weatherman (observer of the weather condition) – tigpaníid sa panahón
43. weatherproof (can withstand rough weather) – makalahútay sa dautáng panahón
44. weather-wise (experienced in observing the weather) – hanás sa pagpaníid sa panahón