Ni: Jes B. Tirol
Ulalóng 11, 2026
Pagkatagubtob Sa Bol-anon Nagkaáwop Na!
Pasiuna
Ang pulong tagubtob nagpasabot og batasan o kagawian nga hilabihan ka maunóngon.
Apan kining maong kagawian nagkaanam na og kawalà tungod kay ang atong mga tulunghaan
nagagamit man sa pinulongan nga Ininglis ug mga basahon nga nagpadayag sa mga batasan ug
kagawian sa mga Amerikano.
Sa Kaniádto
Sa panahon sa mga Katsilà, walâ sila magtudlò sa pinulongan nga Kinatsilà. Busà pipila
lamang ka tawo ang makahigayon sa pagtuon sa Kinatsilà, busà ang atong pinulongan nga Binisayâ
mao pay gigamit sa kadaghanan sa mga tawo. Ug tungod sa atong pinulongan nga Binisaya atò
pang mapadayag ug magawi ang atong mga pulong ug batasan nga lumad.
Pagbanós sa mga Amerikano, ang Ininglis lamang ang gipagamit sa tulunghaán. Busà ang
katawhan nga nagbangkaag (educate) nakakat-on sa Ininglis. Apan ang mga Amerikano mitahod
sa pagkabúlag sa pangagamhanan (government) ug simbahán. Ug didto sa Simbahan ang gigamit
nga pinulongan mao ang Binisayà.
Busà ang mga pamatasan ug kagawian nátò atò pang mapadayág sa atong pinulongan.
Apan sa ngadto-ngadto nga lakad sa panahon, ang mga kaparian talagsa na lamang ang makahibalo
mogamit sa pinulongang Binisayà. Karong panahona aduna pay daghang mga pari ug mga baglán
(sacerdote; clergy) nga makapasabot pa sa atong lumad nga kagawían, bisan tuod og nagkaawop
na.
Hibaót
Ang hibaót maoy usa ka matang sa kagawian nga tagubtob. Ang hibaót mao ang pag-
unongay sa labaw o pangulo tali sa iyang mga sakop (loyalty between superior and follower).
Atò kining matándì sa anak tali sa iyang mga ginikanan. Ang anák dili na manumbaling
diin manguhà og salapi and ginikanan, basta lang hatagan siya sa iyang gikinahanglan ug
gipangáyò. Ang pagdapig sa anak sa iyang ginikanan ug sa ginikanan sa iyang anak maoy hugót
nga sanglitanan sa pulong “hibaót”.
Maayo ba kahâ!
Ang Hawás o Representante sa ika-3 purok sa Bohol, gibalitâ nga mao ang kinadak-an og
na pahat alang sa iyang Purok. Daghan ang mga Pamunò Lungsod nga nanalipod sa ilang Hawás
tungod nakapadangat siya og sinpan nga buhat (public works) sa iyang Purok.
Sa ato pa ang mga Pamuno Lungsod sa ika-3 Purok sa Bohol mga tagubtob pa nga hibaót.
Sa karaan nga pamatasan mao kini ang gipangandoy sa mga Bol-anon. Wala ako makaalinggat sa
Hawás sa ika-2 Purok ug sa Hawás sa ika-1 Purok, kon ang iyang mga ginsakopan nga mga
Pamunò Lungsod nagapadayag ba usab sa hibaót
Inga pamatasan.
Dakong Kausaban
Karong panahona dakô na kaayo ang kausaban sa pamatasan. Dili pa masabot hain ang
maayo ug hain ang daotan. Niadtong niaging tuig gidagit lang si Kanhi Pamuno Nasod Rodrigo
Duterte ug gidala ngadto sa The Hague aron bilanggoon. Walay nasayod unsay hinungdan.
Niadtong niaging pitlaw (week) gisulong sa mga Amerikano ang nasod sa Venezuela ug
gidagit ang Pamunò Nasod sa Venezuela. Dili masabot diin og katungod ang Amerika aron dagiton
si Pamunò Maduro.
Dinhi sa Pilipinas, layô pa kaayo ang piliay sa tuig 2028, apan tataw na kaayo ang mga
panglutos.
Apan nahinumdom ba kamo? Nag-ingon kanhi sa Pamunò Manuel Quezon,” Akong
palabonon ang pangagamhanan sama sa sulad (hell) nga gidumalà sa Pilipino kay sa
pangagamhanan sama sa langit nga gidumalà sa mga Amerikano!”
Tingali nakahinumdom ang Gino-o sa hangyò ni Pamunò Quezon ug iya nang gituman ang
pangandoy ni Pamununò Quezon ug karon ato nang natagamtam.