Ni: Jes B. Tirol

Lubadlúbad 9, 2026

Bulan Sa Lubadlúbad 2026

Ug Kalihokan Sa Lawangítan

Pasiuna

Karon, bulan sa Lubadlúbad tuig 2026, daghan kaayo ang mga talagsaong kalihokan nga nahitabo sa lawangitan. Adunay mga bakunawa (eclipse), mga pagláray sa mga bitulág (planets), ug sáwad nga bakunawa sa búlan (partial lunar eclipse). Niining tanan, ang makità ug masinati lang dinhi sa atong dapít mao ang talagsaóng paglaray sa mga bitulag.

Bitulag Karong panahona atò nang gigamit ang Kinatsilâ nga ngalang “Planeta”. Sa pagsugod sa mga Grigo sa pagpaniid sa mga lawangitan (heavenly bodies) ang ilang gihingalan mao ang “asteres planetai” ug sa Binisayâ pa, “bitúon nga laag” ug atong mamubô sa “bitulág”.

Ang ngalan “bituon nga laág” o “bitulag” gisagop sa mga Arabo ug tungod sa mga Arabo nga ni dangat dinhi sa atong kapupud-an atong nasagop sa Binisaya ang “Bitulag”. Sa wala pa ang Kinatsilang pulong “planeta” aduna na kitay kaugalingon nga ngalan sa matang sa lawangitan nga magbalhin-balhin ang iyang nahimutangan sa kalangitan.

Mga Ngalan Si Tuasanmalea, ang tig-ulin sa paráw nga nadakpan ni Heneral Miguel Lopez de Legazpi duol sa Loay, Bohol, nag-ingon nga nakapanaw na sila didto sa Tsina, sa Sayam (Thailand), Borneo, ug sa Patan, Indiya. Dili kadto mahimo sa mga Bisayâ kun walâ pa silay kaalam kabahin sa lawangitan.

Kaniádto ug hangtod karon ang bituon nga gihinganlan og “Magsukob (Polaris or North Star)” mao pa gihapon ang mahinungdanong gabayan sa pagpanaw sa kadagatan. Ang “Lusóng” o “Big Dipper” ug ang “Butiti” (Small Dipper) maoy magtumbok hain ang Magsukob (Polaris).

Ang “Dalawda” o “Lagnasón” mao ang gihinganlan sa Ininglis og “Milky Way”. Ang “Bátik” o “Balatik” mao ang gihinganlan sa Ininglis nga “Orion”. Ang “Amupúlo” mao ang “Pleiades”. Ang “Talakos” mao ang hayag nga bituon nga “Aldebaran” nga ana-a sa Balatik.

Mga Ngalan sa Bitulag Sa walâ pa ang largabista (telescope) ang mga Bisayâ aduna nay mga ngalan sa mga bitulag nga makita sa yanong pagtan-aw (naked-eye). Kini sila mao ang; 1.) Sálong = Mercury. Makita kini sa dayong subang sa adlaw sa sayong buntag nga duol sa Kabugason. 2.) Kapanusan og Kabugason = Venus. Ang makità duol sa adlaw nga mosalop sa hapon mao ang gitawag og Kapanusan. Apan inig dayon og subang sa adlaw atò siyan gitawag og Kabugason. Mao ra kana siya ang “Venus”.

3.) Pula nga Bitulag = red star Mars. Kanunay kini magbalhin balhin apan atong maaninaw ang iyang pula nga bulok. 4.) Bungád = Jupiter. Karong mga bulana sa Lubadlubad makita kini nga hayag nga bituon dapit sa habagatáng kasadpan (southwest). 5.) Lidunan Nga Bitulag = Saturn. Malisod na kini pangitaon apan siya ra man ang walay sagad nga dapit, ang imong mamatikdan nga nga wala mahilunâ nga bitulág, nan mao kana ang “Lidunan”.

Ang bitulag nga “Kalibutan-earth” dili natò makità sa kalangitan. Ang bitulag nga “Urano = Uranus” ug “Neptuno = Neptune” atong gigamit ang ngalan nga Kinatsilâ kay nakaplagan na man kini panahon nga aduna nay largabista (telescope). Apan ang kinalay-an nga bitulag nakahatag kita og ngalan. “Sugpóy Nga Bitulag = Pluto; the dwarf planet”. Dili natò kini makità kun wala kitáy largabista

Ang Napta A napta (zodiac) mao ang mga dapit sa kapunawpunawan nga gibahin bahin ug maoy gigamit sa pagpang himalad.

Ania ang mga ngalan sa napta: 1.) Kanding = Aries; 2.) Tabalóng = Taurus; 3.) Binkit = Gemini; 4.) Alimango = Cancer; 5.) Liyon = Leo; 6.) Ulay = Virgo; 7.) Timbangan = Libra; 8.) Silib Scorpio; 9.) Suláng = Sagitarious; 10.) Mulupulo = Capricorn; 11.) Tigsag-ob = Aquarius; 12.) Isdà Pisces.