NI ELEAZAR ACAMPADO

Ang ₱7.2 Trilyon nga Pangutana: Unsay Mabilin Alang sa Ordinaryong Bol-anon?

“PA, naa na bay hiring?” Mao tingali kini ang usa sa mga pangutana nga lisod tubagon sa usa ka amahan o inahan.

Hunahunaa ang usa ka bag-ong graduate dinhi sa Bohol. Upat ka tuig siyang nagtungha sa mga kolehiyo sa probinsiya. Nagdaginot ang ginikanan alang sa tuition, plete, mga proyekto ug allowance. Ang uban tingali nangutang pa. Sa graduation, kompleto ang pamilya. Naay hulagway. Naay pahiyom. Naay andam nga mga pagkaon bisan ginagmay.

Human sa pipila ka bulan, naa gihapon sa balay ang diploma. Matag buntag, abli ang selpon. Tan-aw sa Facebook. Nangita sa namantala nga mga trabaho. Duso og mga resume dinhi, aplay didto.

Usahay adunay interbiyo. Kasagaran, “Tawagan ra ka namo.” Apan walay manawag nga taga HR. 

Sa kadugayan, mosulod ang usa ka pangutana nga pamilyar na kaayo sa daghang pamilyang Bol-anon: “Mag-Manila na lang kaha ko?” O mas bug-at: “Mag-abroad na lang kaha ko?”

Mao kini ang akong mahunahunaan kon makadungog kog bahin sa proposed national budget sa 2027.

Sumala sa Development Budget Coordination Committee, ang gisugyot nga national budget alang sa 2027 mokabat og ₱7.2 trillion, katugbang kini sa 21.7 porsento sa GDP. Mas taas kini og unom ka porsento tandi sa ₱6.793 trillion nga 2026 national budget.

Dako kaayo nga kuwarta. Apan alang sa ordinaryong Bol-anon, dili ang kadako sa numero ang labing mahinungdanong pangutana. Kondili, unsay atong makuha gikan niini?

Usahay kon maghisgot na gani og trilyon, fiscal deficit, revenues ug GDP ang mga ekonomista, dali ra kitang kapuyon. Morag layo ra kaayo sa atong adlaw-adlaw nga kinabuhi.

Apan kon atong hunahunaon pag-ayo, ang national budget dili layo. Kay budget kana sa klasrom nga kinahanglan tukoron diha sa mga eskuwelahan. Budget kana sa tambal sa health center. Budget kana sa farm-to-market road nga gipaabot sa mga mag-uuma. Budget kana sa tulay nga dugay nang gihangyo sa usa ka barangay. Budget kana sa scholarship sa estudyanteng gustong makahuman og kolehiyo apan naglisod ang ginikanan. Ug labaw sa tanan, budget kana nga unta makatabang sa pagpalambo sa ekonomiya diin adunay igo ug maayong trabaho.

Mao nga ang pangutana dili lang: “Pila ang budget?” Kay ang mas mahinungdanon: “Unsay kausaban nga mabatyagan nato tungod niini?”

Dinhi sa Bohol, dili tukma nga moingon nga walay trabaho. Apan angay natong pangutan-on kon igo ug lig-on ba ang mga oportunidad nga ania dinhi.

Sumala sa Philippine Statistics Authority, Bohol ang adunay labing taas nga underemployment rate (8.9 ka porsento) sa mga probinsiya ug highly urbanized cities sa Central Visayas niadtong 2025. Pasabot niini nga adunay mga Bol-anon nga giisip nga adunay trabaho apan nangita gihapon og dugang oras sa trabaho, laing trabaho, o bag-ong trabaho nga mas taas og oras.

Adunay laing numero nga makaikag. Sa Labor Day job fair nga gipahigayon sa Bohol niadtong Mayo 2026, adunay 3,461 ka bakanteng trabaho. Apan 670 lamang niini ang gitanyag sa lokal samtang 2,791 ang oportunidad sa gawas sa nasod..

Dili kini kompleto nga hulagway sa tibuok labor market sa Bohol. Apan nagpakita kini sa klase sa pagpili nga makita sa daghang aplikante: limitado ang gitanyag dinhi, samtang mas daghan ang oportunidad nga naghulat sa gawas sa nasod.

Busa sa pagsusi sa national budget, dili igo nga mangutana kon nakamugna ba kini og trabaho. Kinahanglan usab mangutana kon nakamugna ba kini og igo, lig-on ug desenteng trabaho nga makahatag sa mga Bol-anon og tinuod nga kapilian nga magpabilin.

Niining bahina kinahanglan kitang mas interesado. Gibanabana sa goberno nga makakolekta kini og mga ₱5.205 trillion nga kita sa 2027. Apan ang projected disbursements mokabat og mga ₱6.9 trillion. Busa ang gipaabot nga fiscal deficit, ang kakulangan tali sa makolektang kita ug sa igasto, mokabat og mga ₱1.695 trillion. Sa yano nga pagkasulti, mas dako ang atong gastohon kaysa atong kitaon.

Mao nga daghan ang nabalaka usa na ta. Kay dili kalikayan nga mangutang na usab ang kagamhanan aron ipuno sa kuwang sa gisugyot nga badyet sa tuig 2027. Hinuon, dili man daotan ang pagpangutang. Kon ang hinulaman magamit sa butang nga makapalambo sa kinabuhi ug makadugang sa kita sa umaabot, adunay kapuslanan ang utang.

Kon mangutang kita aron magpatukod og imprastraktura nga makapaubos sa gasto sa negosyo, magpalig-on sa agrikultura, magpaayo sa edukasyon, ug makamugna og trabaho, adunay kapuslanan ang utang.

Apan kon mangutang kita karon ug ang ordinaryong tawo wala gihapoy mabatyagan nga kausaban sa mosunod nga mga bulan ug tuig,  kinahanglan kitang mangutana.

Asa man gyod padulong ang kuwarta?

Importante ang dalan. Importante ang tulay. Importante ang airport ug pantalan. Apan adunay usa ka imprastraktura nga usahay makalimtan nato. Kini ang ekonomiya nga makahatag og trabaho.

Kay unsay pulos sa nindot nga highway kon ang anak sa usa ka pamilya kinahanglan gihapon molupad paingon sa laing nasod aron makakita og desenteng suweldo? Unsay pulos sa dagkong bilding kon ang gagmay nga negosyante naglisod gihapon sa gasto sa kuryente, kapital ug operasyon? Unsay pulos sa economic growth kon ang ordinaryong pamilya dili makabatyag niini sa ilang lamesa?

Ang goberno mismo nag-ingon nga ang 2027 budget gitumong sa productive ug key development expenditures, mas maayong serbisyo publiko, pag-implementar sa mga imprastraktura, tawhanong kapital ug mas lig-on nga pangagamhanang lokal.

Maayo kana. Mao gyod kana ang atong gusto. Apan ang sunod nga trabaho natong mga lungsoranon mao ang pagtan-aw kon matuman ba kini. Kay kon dili gani kita maka-implementar sa gamay, unsa na kaha sa dako nga budget?

Mahinundanon kaayo kini nga atong hisgotan karon kay nagkaduol na ang sunod nga eleksiyong nasyonal.

Ang national budget dili kuwarta sa presidente. Dili kuwarta sa senador. Dili kuwarta sa kongresista. Dili kuwarta sa gobernador o mayor. Kuwarta kana sa katawhan. Gikan kana sa buhis sa empleyado. Sa VAT nga atong gibayran kon mopalit ta og produkto ug serbisyo. Sa buhis sa negosyante. Ug kon kulang pa, gikan sa utang nga kita ug ang mosunod nga henerasyon maoy motabang pagbayad.

Busa adunay katungod ang ordinaryong Bol-anon nga mangutana. Kon adunay bilyones alang sa usa ka programa, unsay resulta? Kon adunay bag-ong proyekto, kinsa ang nakabenepisyo? Kon adunay ayuda, nakatabang ba kini sa tawo nga makabarog, o nagpabilin lang siyang nagsalig sa sunod nga ayuda? Kon adunay pondo alang sa agrikultura, nakapauswag ba kini sa kinabuhi sa mag-uuma? Kon adunay badyet alang sa edukasyon, nakahatag ba kini og nindot nga kalidad sa edukasyon ug maayong kaugmaon sa atong kabatan-onan?

Dili kana pagpangdaot sa goberno. Mao kana ang responsibilidad sa lungsoranon.

Balikan nato ang batan-on nga naglingkod sa balay, selpon sa kamot, naghulat nga adunay motawag human sa iyang job application. Tingali sa sunod nga semana makakita siya og trabaho dinhi sa Bohol. Tingali sa Cebu. Tingali sa Manila.

O tingali sama sa daghang Bol-anon, moabot ang adlaw nga adunay maleta sa gawas sa ilang balay ug tiket paingon sa laing nasod. Dili tungod kay gusto niyang biyaan ang Bohol. Kondili tungod kay didto niya nakita ang oportunidad nga wala niya makita dinhi.

Ug mao kana, alang nako, ang usa sa labing mahinungdanong sukdanan sa ₱7.2 trillion nga budget.

Dili lang kon nahurot ba kini paggasto.Dili lang kon pila ka porsento ang economic growth. Kondili kon nakahimo ba kini og nasod diin ang usa ka batan-ong Bol-anon adunay tinuod nga kapilian nga magpabilin.

Ang ₱7.2 trillion dako kaayo nga numero. Apan sa kataposan, ang budget mahimong masukod pinaagi sa gagmay kaayong mga pangutana: Nakadugang ba kini og trabaho? Nakatabang ba kini sa panginabuhian? Napaayo ba niini ang serbisyo sa atong kalungsoran, sa mga ospital ug uban pa? Ug nakahatag ba kinig paglaom sa usa ka bag-ong graduate nga aduna siyay maayong kaugmaon dinhi mismo sa iyang kaugalingong yutang natawhan?

Kon oo, ang ₱7.2 trillion adunay kapuslanan. Kon dili, bisan pila pa ka zero ang idugang nato sa sunod nga national budget, magpabilin gihapon ang labing lisod nga pangutana:

Asa man gyod padulong ang kuwarta?