NI ELEAZAR ACAMPADO 

Unsa ang Naa Ilawom sa Atong Kalsada?

SA wala pa mahitabo ang linog niadtong Pebrero 8, 1990, naghinlo ko sa motorsiklo sa akong amahan. Aduna kadtoy kahon sa luyo nga iyang sudlanan og isda. Manunoroy man siya og isda ngadto sa kabukiran sa Garcia Hernandez.

Naglagiting ang kainit niadtong hapona. Dayon, sa kalit, mitay-og ang yuta. Naninggit ang mga tawo.

“Ginoo ko! Ginoo ko! Lord, tabangi mi!”

Naa poy uban misinggit, “Hesus, Maria, Jose!”

Ako, sa hilom, nakasangpit usab sa Iyang ngalan. Nangaliya nga unta mohunong na ang paglihok sa yuta.

Nakita nako ang kalsada nga nagbawod-bawod. Duha ka sakyanan ang hapit magbangga. May nagbisikleta nga kalit nga natumba. May nagmotor nga nadiretso sa kanaw.

Wala madugay, adunay miabot gikan sa baybayon nga naninggit nga mihubas ang dagat. Miatras ang tubig ug nabutyag ang kabatoan. Didto nakita ang mga isda nga nagkisikisi, naabtan sa kalit nga paghubas sa dagat.

Daling namakwit ang mga tawo apil na ang among pamilya paingon sa hataas nga dapit. Halos tanan mitungas ngadto sa ibabawng bahin ubos sa sementeryo. Ang uban mipadayon hangtod sa Libertad.

Bisan ang mga tigulang nga dili na makalakaw gipagawas sa ilang mga balay. Giyayongan sila sa ilang mga paryente ug silingan padulong sa luwas nga dapit.

Niadtong panahona, dili pa kasagarang hisgotan sa among komunidad ang pagpamakwit gikan sa tsunami. Ang nahibaloan lamang sa mga tawo mao nga kon moatras ang dagat human sa kusog nga linog, kinahanglan mosaka sa hataas nga dapit.

Kapin 36 ka tuig human niadto, adunay laing talan-awon nga nagpahinumdom kanato nga dili tanang peligro makita sa ibabaw.

Niadtong Oktubre 7, mibuka ug nagsugod sa pagkaunlod ang bahin sa national highway sa Barangay Taguihon, Baclayon. Sa ibabaw, aspalto. Sa ilawom, langob.

Sa unang inspeksiyon sa Department of Public Works and Highways o DPWH, nakita ang usa ka langob ilawom sa kalsada nga gituohang mipaingon ngadto sa palibot sa usa ka day care center.

Gibalita usab nga ang samang bahin nahugno panahon sa magnitude 7.2 nga linog niadtong 2013, giayo ug gitabonan pag-usab og aspalto. Karon, mibuka na usab ang kalsada.

Posibleng nakadugang ang padayon nga ulan. Apan sa unang taho, wala pa makahimo ang Mines and Geosciences Bureau o MGB sa detalyadong pagsusi. Busa dili pa husto nga tawgon kini nga kompirmadong sinkhole. Mahimong pagkahugno kini sa atop sa langob, pagkaunlod sa yuta, problema sa agianan sa tubig o kombinasyon niini.

Kon nahugno na kini niadtong 2013, unsang pagsusi sa yuta ug kalig-on sa kalsada ang gihimo sa wala pa kini giablihan pag-usab? Ang giayo ba mao lamang ang makita sa ibabaw? O gisusi usab ang mga haw-ang, liki ug agianan sa tubig sa ilawom?

Ang national highway maoy pangunang agianan sa transportasyon, tabang ug suplay. Kon maputol kini, mahimong malangan ang ambulansiya, mga sakyanan sa pagluwas, pagkaon ug tambal.

Niadtong Oktubre 9, usa ka magnitude 4.2 nga linog ang natala duol sa Panglao ug nabatyagan sa Intensity III sa Tagbilaran. Aduna usay gagmayng mga linog nga natala sa Danao, Dagohoy ug Garcia Hernandez.

Makapabalaka kini sa mga Bol-anong nakasinati sa 1990 ug 2013. Apan nagkalainlain ang lokasyon sa mga linog. Wala giingon sa PHIVOLCS nga gikan silang tanan sa usa ka fault o nga mga timailhan kini sa nagsingabot nga dakong linog. Wala pay teknolohiya nga makatagna sa tukmang adlaw, oras ug dapit niini.

Usa sa mga aktibong fault sa palibot sa Bohol mao ang North Mindanao Sea Fault, sa kadagatan habagatan sa probinsiya. Usahay tawgon kini nga Bohol Sea Fault. Ang pagkaaktibo niini wala magpasabot nga padayon kining naglihok o adunay dakong linog nga hapit na mahitabo. Milihok kini kaniadto ug mahimo pang molihok pag-usab.

Importante kini alang sa silangan ug habagatan-sidlakang Bohol tungod sa nahitabo niadtong 1990. Ang labing taas nga Intensity VIII natala sa Jagna, Duero ug Guindulman. Intensity VII usab ang nabatyagan sa Garcia Hernandez, Loboc, Valencia ug Anda.

Ang silangan ug habagatan-sidlakang kabaybayonan maoy labing grabeng naapektohan. Unom ang namatay, kapin 200 ang nasamdan, mga 46,000 ang napahawa ug labing menos 7,000 ang nawad-an og balay. Mga 3,000 ka tinukod ang nadaot, ug 182 ang hingpit nga nahugno.

Dugang niini, nahugno ang tulay tali sa Jagna ug Duero. Nangliki ang mga dalan paingon sa Anda. Ang pagkahugno sa mga bato ug pagdahili sa yuta nakaputol sa dalan tali sa Anda ug Garcia Hernandez. Natala usab ang pagkaunlod sa yuta ug mga epekto sa tsunami.

Dayon miabot ang Oktubre 15, 2013.

Ang magnitude 7.2 nga linog gikan sa kaniadto wala pa mamapa nga North Bohol Fault nakapatay og 211 ka tawo, nakasamad og 877 ug walo ang nawala. Nadaot ang mga tulay, balay, kalsada ug makasaysayanon nga mga simbahan. Nahitabo usab ang liquefaction,  diin ang basa ug humok nga yuta mahimong daw lapok ug ang mga tinukod mahimong mounlod ug moharag.

Mao kini ang usa sa labing bug-at nga leksiyon. Ang kawalay fault line sa daang mapa dili garantiya nga walay fault o laing estruktura sa ilawom sa yuta nga mahimong makamugna og linog.

Niadtong 2025, usa ka siyentipikong pagtuon nga gisusi sa ubang mga eksperto nagsugyot nga ang North Mindanao Sea Fault may kalabotan sa pagsaka sa habagatang Bohol. Posible usab nga didto naggikan ang linog niadtong 1990.

Gibanabana sa pagtuon nga kapin 100 kilometros ang gitas-on sa fault ug mahimo kining makapatunghag linog nga magnitude 7.6 o mas kusog pa. Dili kini panagna nga hapit na mahitabo ang ingon niana nga linog. Banabana lamang kini sa posibleng kapasidad sa fault, ug gikinahanglan pa ang dugang nga pagtuon.

Dili nato gamiton ang siyensiya aron hadlokon ang katawhan. Gamiton nato kini aron mangandam alang sa usa ka posibilidad nga dili nato mahimong isalikway.

Unsa man ang labing grabeng posibleng mahitabo nga kinahanglan natong pangandaman? Dili kini panagna, kondili hulagway lamang sa posibleng kahimtang aron masukod kon unsa kita kaandam.

Hunahunaa nga adunay kusog nga linog ilawom sa dagat sa adlaw sa klase ug trabaho. Puno ang mga eskuylahan, merkado, ospital ug opisina.

Mahimong mahugno ang karaan o huyang nga mga bilding. Sa kabaybayonan nga humok ug daghag tubig ang yuta, mahimong mahitabo ang liquefaction. Sa mga dapit nga anapog ang yuta, mahimong mahugno ang atop sa langob o kalit nga mounlod ang yuta.

Ang pagkahugno sa mga bato ug pagdahili sa yuta mahimong makaputol sa dalan ug tulay. Kon ang linog makapalihok sa igo kadakong bahin sa salog sa dagat, posible usab ang tsunami.

Mahimong maputol ang kuryente, tubig, signal sa cellphone ug internet. Ang mga ambulansiya ug sakyanan sa pagluwas mahimong dili makaagi. Mahimong mahimulag ang silangang Bohol gikan sa Tagbilaran sa higayon nga labing gikinahanglan ang tabang.

Ang Provincial Disaster Risk Reduction and Management Plan sa Bohol alang sa 2023–2025 nag-ingon nga ang tanang 47 ka lungsod ug ang Tagbilaran hilabihan ka nameligro sa Intensity VII ug VIII nga pag-uyog. Nameligro usab sa liquefaction ang kabaybayonan ug taas ang peligro sa tsunami sa mga kalsadang nagsubay niini.

Alang sa pagkaunlod sa yuta, gitakda sa plano ang pagsusi sa mga dapit nga anapog sa 22 ka gitumbok nga lokal nga kagamhanan, paghimo og digital nga mga mapa, ug pagbutang og mga karatolang “Dili Tukoran” o “Dili Tambakan” sa napulo ka dapit.

Niadtong Disyembre 2025, giduso sa PDRRMC ngadto sa Sangguniang Panlalawigan ang ₱238.004 milyon nga DRRM budget alang sa 2026. Giaprobahan usab sa konseho ang ₱10 milyon gikan sa DRRM Trust Fund alang sa unang hugna sa relief warehouse sa Ubay. Gihisgotan usab ang gisugyot nga ₱50 milyon nga pondo gikan sa Office of the President alang sa dugang nga mga bodega sa relief goods sa Ubay, Getafe ug Jagna.

Maayo kini. Apan unsa na ang nahuman? Hain ang bag-ong mga mapa? Hain sa 22 ka lokal nga kagamhanan ang nasusi na? Hain ang mga karatola? Unsang mga tulay, eskuylahan, ospital ug bakwitan ang nasusi? Nahimo na ba ang relief warehouse? Ug unsa ang bag-ong plano human sa 2025?

Sa Taguihon, kinahanglan ipahigayon sa MGB ug DPWH ang tukmang pagsusi ug ipahibalo ang resulta. Kinahanglang mahibaloan ang gilapdon ug giladmon sa langob, kon naapektuhan ba ang day care center, ug unsang pag-ayo ang luwas ug molungtad.

Dili igo nga tabonan lamang pag-usab ang liki kon wala pa mahibaloan ang hinungdan niini sa ilawom sa yuta.

Sa silangang Bohol, kinahanglan adunay klarong mga agianan sa pagpamakwit gikan sa tsunami, mga karatola ug luwas nga tigomanan. Kinahanglan kining lakwon ug sulayan, dili kay idrowing lamang sa mapa. Kinahanglan usab adunay mga gamit sa pagluwas, tambal, tubig, gasolina ug radyo. Kon maputol ang dalan, dili mahimong ang tanang tabang maghulat pa gikan sa Tagbilaran.

Ang matag pamilya kinahanglan usab mahibalo kon unsay buhaton. Samtang nag-uyog, duko, panalipdi ang ulo ug liog, ug kupot sa lig-on nga lamesa o salipdanan. Human niini, mopahilayo sa mga tinukod ug mosaka sa hataas nga dapit kon anaa duol sa baybayon.

Kon kalit nga mosaka o mohubas ang dagat, o adunay kusog nga dahunog gikan sa baybayon, adto dayon sa hataas nga dapit. Ayaw hulata ang teks, sirena o mando, kay ang tsunami nga gikan sa duol nga linog mahimong moabot sulod lamang sa pipila ka minuto.

Sa matag barangay, klaro ba kon kinsa ang motabang sa mga bata, masakiton, baldado ug mga tigulang nga dili na makalakaw?

Sa balay, ang mga kabinet ug bug-at nga gamit angay ikabit sa bungbong. Kinahanglan adunay suga, radyo, pito, tubig, tambal ug power bank. Ang pamilya angay magkasabot kon asa magkita kon maputol ang komunikasyon.

Niadtong 1990, wala nay panahon ang mga tawo sa pagpangita og mapa sa peligro o paghulat og pahimangno. Sa dihang mihubas ang dagat, ilang giyayongan ang mga tigulang ug midali sila sa pagsaka ngadto sa hataas nga dapit.

Apan kapin 36 ka tuig na ang milabay. Aduna na kitay mas tukmang mga mapa, bag-ong teknolohiya, mas paspas nga komunikasyon, mga opisina sa pagdumala sa kalamidad ug pondo alang sa pagpangandam.

Busa makataronganon ang pangutana kon mas andam ba ta karon kay sa niadtong 1990. Dili nato mapugngan ang paglihok sa fault. Dili nato mapili kon kanus-a mausab ang porma sa yuta. Apan mapili nato kon kanus-a mangandam.

Mahimo natong susihon karon ang mga dalan, tulay, eskuylahan, ospital ug bakwitan. Mahimo natong markahan sa mapa ang mga langob ug mga dapit nga nameligro sa pagkaunlod, pagdahili ug tsunami. Mahimo usab natong ipahimutang daan ang mga gamit sa pagluwas ug suplay.

Ang nahitabo sa Taguihon nagpahinumdom kanato nga ang peligro dili kanunay makita sa ibabaw. Sa ibabaw, aspalto. Sa ilawom, langob.

Ang 1990 ug 2013 duha na ka kusog nga pahimangno.

Busa ang pangutana dili lamang kon kanus-a ayohon ang kalsada sa Taguihon.

Ang mas dakong pangutana mao kini: Human sa tanan natong nakita ug nasinati, nahibalo na ba gayod ta kon unsay naa ilawom sa atong mga kalsada? Ug andam na ba ta kon molihok na usab ang yuta?