Ni: Jes Tirol
Panglot Nga Diyutay 1, 2026
BOHOL: Mga Mananáp Nga Biliránon (Mythical), Tanilón (Legendary), Nawágtang
(Extinct), Napúo (Exterminated), Talagsaón (Rare), ug Nagkahanaw (Vanishing)
Ika-6 Bahin (Part 6 – Last): Nagkaháw ug Nahánaw (Kataposan sa sugpong)
Pasiuna
Ang atong gitawag og nagkahanaw ug nahánaw nga mga mananap sa Bohol mao kadtong
mga mananap nga tungod sa kahimtang sa kalikópan (environment) mihalín sa laing dapit nga
gawas sa Bohol. Ang uban nga mga mananap mihón (estivate) aron motagò ug magpaabot sa laing
panahon nga mahiayon sa ilang pagkabúhì.
Sa mga dapit nga tugnaw ug adunay tingkamignon (winter), ang mga mananap monánok
(hibernate) aron paglikay sa tugnaw. Sa mga dapit nga adunay ting-init (summer) ug ugá nga
panahón (dry season), ang mga mananap mo-hon (estivate) aron paglikay sa init.
Ang ubang mga mananap, tungod sa mga kemikál nga gigamit sa pang-umá, mokȧgiw sa
halayong dapít aron paglikáy sa kamatayon.
Busà ania ang pinili nga mga mananap sa Bohol nga atong nasayran nga nagkahanaw o
nahánaw na.
1. Anghiliw –. Mao kini ang gitawag sa Ininglis nga “Philippine Robin”, Sc.n. copsychus
mindanensis. Usa kini ka matang sa langgam nga susama sa langgam siloy apan dako-dakô og
diyotay. Mananoy usab ang iyang tingog ug labing daghan pa ang palahî (variation) sa iyang mga
awit kon itandi sa siloy.
Sa 1965 nakadungog pa ako sa tingog sa anghiliw dinhi sa Tagbilaran, apan karon nahanaw
na ang anghiliw dinhi sa Tagbilaran ug sa Bohol. Apan sa lalawigan sa Silangang Negros (Negros
Oriental) aduna pay daghang anghiliw. Didto man god sa Negros, ang katawhan adunay pagtuo
nga dakong salâ ang pagpatay sa anghiliw (its a sin to kill an anghiliw), busà milambò ang
anghiliw.
2. Anáy-anáy–. Mao kini ang gitawag sa Ininglis nga “walking mudskipper”. Anhà sila magpuyò
sa daplin sa dagat nga daghan og lusay ug sa mga katunggan. Susama kini sa Tambasakan, apan
dili kaayo dugay magpabilin sa malá kun itandi sa Tambasakan. Aduna kiniy bulok nga tabonon
nga adunay lútò-tabonon (dark brown) nga puntik-puntik. Tungod sa kahágom (pollution) sa dagat
nagkahanaw na ang anáy-anáy. Dili matínò kun nangamatay ba sila o igò lamang ni hon (estivate).
3. Banóg –. Mao kini ang gitawag sa Ininglis nga “hawk” ug “kite”. Kaniadto nakakità og duha
ka matang sa banóg. Ang kasagaran mao ang dakong langgam nga may pagkapula ang pakô ug
pution ang lawas ug ulo. Apan nakakità pod ko og banóg nga daw daláy (yellowish) ang bulok sa
balhibo ug mao tingali kadto ang kite. Apan ang atong nahibaloan nga kite mao ra man a dulaan
nga paluparon sa hangin nga atong gitawag og “tabanog”.
Kaniadto sa pantalan sa Tagbilaran, sa tugotan pa ang paglabay ngadto sa dagat sa mga
salin nga pagkaon, daghan kaayong banog nga maglupadlupad sa kapanganuran sa Tagbilaran.
Karon, nahanaw na ang mga banóg, ilabí na gayod ang gitawag og “kite”.
4. Kusí –. Ang kusí mao ang gitawag sa Ininglis nga “green parrot”. Adto kini sila magpuyo sa
bagâ nga lasáng. Tungod kay nagkahanaw na man ang lasang sa Bohol, nagkahanaw na usab ang
kusi. Ang makadugang sa pagkahanaw sa kusi mao nga ang duha ka magtiayon nga kusi, mag-
unongay hangtod sa kamatayon. Kun mamatay ngani ang usa kanila, ang iyang kaparang maghikog
aron usab mamatay.
5. Hawó/ Haló –. Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “monitor lizard”. Aduna kini bulok nga
lunhaw (green) nga may gibakós nga dag. Ang hulagway sama sa dakô nga tabilí. Usa kini ka
mananap nga mokaon og unod (carnivorous) ug mangimitay (scavenger).
Mokaon kini sa mga patay nga mananap. Kaniadto, adunay pagtuo ang nga sugarol sa
manok, nga kun mamatay ang imong manok nga nakabunô, magdala og dimalas kun imo kining
kan-on. Ila kining ibitay sa kahoy nga duol sa langob. Mao nga malipay ang mga hawó. Karon kay
nawala na man ang maong pagtuo sa mga sugarol, nahanaw na pod ang hawó kay wala nay
pagkaon.
6. Iling/Sal-ing –. Mao kini ang gitawag og “Baldhead Starling”, Sc.n. sarcops calvus sa Ininglis.
Susama og hulagway sa mga lansiyang apan dakô pa ug upáw ang ulo. Mahimo kini sila nga
tudloan sa pagsulti.
Anhà kini sila magsálag sa tumóy sa pundol nga lubí (crownless coco tree). Tungod kay
pamutlon na man ang pundol nga lubí, nahanaw na ang pinuy-anan sa iling apil ang iling.
7. Langgam sa Tahomanan –. Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “Bird of Paradise”. Matod
pa sa sinulat sa usa ka Pari nga Katsilà nga didto sa parokiya sa Jagna, dinhà kuno kaniadto mga
langgam sa tahomanan sa lungsod sa Jagnà. Nahanaw na kini karon.
8. Pantat/ Halwan –. Mao kini ang gitawag og “mudfish” sa Ininglis. Ang pantat labing pislat
ang ulo kay sa halwan. Anhà sila magpuyò sa mga kabasakan. Apan tungod kay karon daghan na
ang gigamit nga pangpatay dangan (insecticide) dili matinò kun ang pagkahanaw sa pantat ug
halwan tungod ba sa mga pangpatay dangan o ning hon lang sila.
9, Sagaksak –. Usa kini ka matang sa langgam (Sc.n. lalagi negra), nga mahiligon mokaon sa
mga bunga sa tugás (molave). Aduna kini kadak-on nga 15 cm gikan sa sungo hangtod sa tumoy
sa ikog. May pagka puti ang balhibo ug adunay itomon nga badlis nga buyon sa lawas. Tungod
kay nihit na man ang mga tugás, nagkahanaw na usab ang sagaksak.
10. Tambasakan –. Mao kini sa Ininglis nga “mudskipper” susama sa anáy-anáy, Sc.n.
oxyurichthys microlepis. Adunay taás nga ikog, abuhon ang bulok, ug makapabilin sa mamalá sa
dugay nga panahon. Sama sa anáy-anáy, nagkahanaw na kini tungod sa kahágom (pollution) sa dágat.