PAGTUKIB
Ni: Jes B. Tirol
Himabuyan 5, 2024
Mga Lugpong Sa Pangilin Sa Patron
(Fiesta Terms)
Pasiuna
Nakamatikod ba kamo nga ang magpista mao ra ang lungsod, mga balangay, ug mga
kinaugalingon sa tawo? Walay patron ang lalawigan, ang bungto (region) ug ang násod. Kini
tungod kay ang pangagamhanan sa mga Pari kutob lang sa lungsod. Ang lalawigan, bungto, ug
nasod gidumalà na sa mga sundalo nga Katsilà ug mga manlalaban o abogado alang sa lalawigan
nga gitawag og “Alcaldia”.
Ang mga Katsilà walâ manudlò sa pinulongan nga Kinatsilâ. Ang mga Pari nga Katsilà
mao ang nagtuón sa lumad nga pinulongan, ug dinhi sa Bohol ang Sinugboanon nga Binisayâ.
Tungod niining mao nga kahimtang, ang atong mga pulong kabahin sa Pangilin sa Patron
nagkadaiya tungod kay kasagaran sa mga Pari ibalhinbálhin man ang ilang bugtók (assigned post).
Ang mga lugpong (terms) sa laing dapít madala nila sa ilang bag-ong bugtók.
Atong tukibon karon ang mga nagkalainláin nga mga lugpong.
Pangilin
Ang gigamit karon nga pulong mao ang “Pista”. Gikan kini sa Kinatsilâ nga “Fiesta”.
Gibinisaya kini karon og “pangilin” (anniversary) tungod kay tinuig man kini nga gisaúlog
(celebrate). Alang sa dayhag (rites) sa simbahan, angayan untà nga gamiton ang pulong “imato”
(commemorate). Apan tungod kay ang gipakadak-an sa mga tawo mao man ang kasadyà mao nga
“saulog” ug pangilin na ang nagámit. Ang karaan nga pulong “sal-ong”, nakalimtan na.
Tagána nga Pigíng
Kun ang tagbalay mag-andam og pagkaon alang sa pangilin, mao kanà ang gitawag nga
“tagana”. Kun maghikay gayod siya aron sa pagpakaon sa mga dumuduong, mao kanâ ang gitawag
og “tinawo” o “magtináwo”.
Lantag sa Hikay
Ang piging (party) adunay nagkalainláin nga “lántag sa hikay (layer or level of
preparation)“. Ang “kombira” gikan sa Kinatsilâ nga “combidar” nga tumbas sa Ininglis nga “to
invite”. Ang dinapit ra ang angay makatambong o moapíl sa “kombira”.
Ang “ambahan” mao ang panagtigom sa mga “amba” o “Sir; Lord; upper-class”. Hikay
kini alang sa mga “hamílì (elite)” sa katilingban. Ang ubós og diyotay sa “ambahan” mao ang
ang mga sakop sa usa ka “hindog (club; fraternity)“.
“usa-usa”. Mao kini ang “malaínon (exclusive)” nga hikay. Sagad ang motambong mao lamang
Kaniadto aduna lamay pipila ka mga tawo nga “talingsakopon (philanthropist) ang kinaiya.
Karon gitawag kini sila sa Kinatsilâ nga lugpong “Hermano/a Mayor”. Kadto sila ang
magpahigayon sa “bangáw”. Usa kadto ka piging o hikay nga bisan kinsa ang makatambong. Ang
manambong sa “bangaw (feast; banquet) mao ang gitawag og “kanáw” o “manganáw”. Apan
karong panahona, dinhi sa Bohol, ang tanang tagana sa tagbalay giisip na nga bangaw ug bisan kinsa na ang manganáw.
Ang inatô (informal) nga hikay o tagana mao ang “báag”. Mao kini ang hikay nga gitagana
sa mga “sangkay (gang; peer group)“. Ang laing pulong sa “sangkay” mao ang “barkada”. Gikan
kina sa Kinatsila nga “barcada (co-passenger in a boat)” nga nausab na ang kahulogan.
Ang “salo-sálo” susama sa “báag” apan bisan kinsa nga kaila ang makatambong. Ang lain
nga hikay nga pakapin na lang sa písta mao ang “nukós” ug “liwas”.
Ang “nukós” o “mangnukós” mao ang pagtambong sa human na sa kahulgan sa pista.
Mahitabô kini sa higayon nga ang imong dinapit wala makatambong sa kahulgan sa pista.
Ang “liwas” nagpasabot og paghuman sa katumanan. Kining maong panaghikay alang lang
sa mga nagdigamo panahon sa pista. Sagad ang motambong mao lamang ang mga sakop sa banay.
Ang Mamistáhay
Ang pulong “manistáhay” nagtumbok sa mga tawo nga motambong sa písta o pangilin.
Ang mamistȧhay gilangkoban sa mga tawo nga dinapit ug dili dinapit. Ang pulong “langkay” mao
ang linangkob nga pulong (general term) alang sa pagtambong sa mga piging, pista, ug uban pang
mga kasaulógan.
Ang mga dinapit mao kadtong mga tawo nga lainón gayód pag-atiman. Inig dayon na
nilang paúlì, hatagan pa sila og mga “duhil (special gift)” o “kalipayón (token)“.
Ang mga wala na magkinahanglan sa pagdapit nga mamistahay, adunay daghang mga
ngalan sa nagkalainlain nga pagpinig.
Ang mga lugpong “búsaw”, “dúslog”, “ílngog”, “tabád”, “tagawhangan” mao ang mga
tawo nga wala na magkinahanglan og pagdapit nga gitawag sa Ininglis og “gate crasher”. Kini
sila walâ na magkinahanglan sa pamatasan nga “sanúsanó”.
Ang pamatasan nga “sanusanó” mao ang pagsampit o pag-agda sa bisita o dinapit sa
makatulo nga higayón. Sa kinaraan nga paagi, ang dinapit unyà ra motangkà sa kan-anan inig tapos
sa ikatulo nga pag-agda ug motubag siya, “Oo, pagtahod galing”.
Tungod sa buyo (influence) sa Inamerkano nga pamatasan, nawálà na ang “sanúsanó”.
Apan kaniadto, ang hamili nga tawo dili gayod motangkà kun walay sanúsanó.
Sa mga tawo nga walâ na mag-agad sa sanúsanó, ang “ilngog” mao ang giisip nga halayò
gayod sa maayong pamatasan.
Ang “ilngog” mao ang tawo nga anhà ra mag-atang sa simbahan. Maniid siya kon kinsa
ang gibunyagan, gikasal, gilubong, o uban pang kahigayonan nga magpahigayon og piging. Dayon
moadto siya og motambong sa piging.
Walâ na ako mahibalo kun aduna pa bay mga dapit nga nagtamod pa gihapon sa mga karaan
nga Binisayà nga pamatasan.