Ni: Jes B. Tirol
Panglot Nga Diyutay 30, 2025
Sa Tinipong Bansa Sa Amerika
Ang Bansa Magpilì sa Pamuno Dili Ang Molupyò:
Mahimo Ba Kahâ Kini Sa Pilipínas?
(In The U.S.A. The State Elects The President, Not The People:
Can This Be Done In The Philippines?)
Pasiuna
Sa Tinipong Bansa Sa Amerika (United States of America [U.S.A]) ang mga molupyò
(residents) moílim (will vote) kinsa ang mahimong sakop sa talap-od (electoral college) nga mao
usab ang moilim kinsa ang mahimong Pamunò Nasod (National President).
Niining atong panaghisgot karon, magagamit kita sa mga lawom nga mga pulong apan
maoy tukmà nga hubad sa mga Ininglis. Atong isal-ot ang Ininglis sa nihit ug talagsaón nga mga
pulong.
Ang Sinugdan
Ang napulog-tulo (13) ka mga bansa (states) sa Amerika nga misupil (rebel) batok sa
Inglatera (England) dili managsama ang kadak-on ug kadaghanon sa mga molupyò. Ang matag
bansà (state) motampo sa kaámbid nga bágay (direct proportion) sa iyang kadak-on ug
kadaghanon.
Nagbuhat sila og Busók sa Samuhan (Articles of Confederation) nga maoy magtultol kanila
sa pagdumala sa ilang Kanaypánong Dálam (Continental Congress), nga mao usab ang nagdumalà
sa gubat batok sa Inglatera (England).
Niadtong panahona walâ pay nasod sa tibuok kalibutan nga gidumala pinaagi sa Busók sa
Samuhan (Articles of Confederation). Apan kadaghanan sa mga pangulo sa mga Amerikano mga
sakop sa kapunongan sa mga Mason.
Ang Masoneriya, usa ka hindog (fraternity) nga gidumalà na pinaagi sa usa ka batakang
balaod (constitution). Busà pinaagi sa mga palakaw nga gisunod sa Masoneriya, nagkasinabot pa
gihapon ang mga masupilon nga mga Amerikano sa ilang pagsukol sa Inlatera.
Sa Pagkadaóg
Sa pagdaóg na sa mga masupilon (rebelious) nga Amerikano, ilang namatikdan nga ang
ilang Busók sa Samuhan (Articles of Confederation) dili makadumala sa napulog-tulo (13) ka
nagkadaiya nga mga bansà (states). Ang mga dagkò nga mga bansa (state) adunay pagkamahiligon
nga manglupig sa gagmay nga mga bansà.
Busà nagsabot sila nga magbuhat sila og Batakang Balaod (Constitution) alang sa usa ka
Tinipong Bansa sa Amerika (United States of America).
Palaran pa sila kay buhi pa si Baganbagani (General) George Washington ang pangulo sa
kasundalohan sa mga Amerikano, nga tinahod sa tanang tawo ug motuo kaniya ang tanang tawo.
Siya ang nahimong pamuno (president) sa Katiguman sa Batakang Balaod (Constitutional
Convention).
Sanggiánan (model)
Ang dakô kaayong gumónhap (mental problem) mao ang unsaon sa pagtimbang sa gahom
sa mga bansa. Kun anhà ipanukad sa kadaghanon sa molupyò, malupigan gayod ang mga gagmay.
Nahusay kini sa dihang ilang gihimong sanggiánan (model) ang pamaagi sa Masoneriya. Nagbuhat
sila og duha ka dalam (congress) sa balay balaoranan (legislature).
Ang Ubos Nga Dalam (Lower house) pilion pinaagi sa kaámbid nga bagay (direct
proportion) sa kadaghanon sa baúwang (resident population) sa usa ka bansà. Ang Táas Nga
Dalam (Upper house) adunay tagurha ka mga magbatásan (Senator) matag bansà nga walay
pagtagad sa kadak-on (size) o baúwang sa bansà (state population).
Pagpili sa Nasodnong Pamunò
Kun ang sumbanan sa pagpili sa pamuno, mao ang baúwang (resident population) luoy
kaayo ang mga gagmay nga bansà kay dili na lang sila tagdon. Unsaon man sa paghimo aron ang
mga gagmay nga bansa mahimong mahinungdanon?
Kining maong gumonhap dugay ra nga nahusay sa mga Mason. Ang ilang Ban-Agalon
(Grand Master) pagapilion pinaagi sa mga Duongan (Lodges), dili sa tanang sakop sa Masoneriya.
Ang matag Duongan adunay lintunganay (basic essential) nga makaílim (vote) nga tulo (3)
kabuók. Kini sila ang Agalon (Master), Labaw nga Tagdumálà (Senior Warden), ug ubós nga
Tagdumàlà (Junior Warden). Kun daghan ang sakop sa duongan (lodge) sa hindog (fraternity) ang
matag napulo (10) o napulog lima (15), adunay dugang nga usa ka ilim (vote) alang sa duongan.
Tungod kay sa 55 ka mga sakop (member) sa Katiguman sa Batakang Balaod
(Constitutional Convention), duha (2) ra man ang dili Mason, dali ra kaayo nagkasinabot ang mga
tinugyánan (delegates). Aduna na silay kasinatian sa pamaagi sa Masoneriya nga masuon sa
pagatukoron nga bag-ong nasod.
Ang matag bansa (state) magasugod sa tulo (3) ka sakop sa talap-od (electoral college).
Gipanundog kini sa tulo (3) ka moilim (vote) sa Duongan (Lodge) sa Masoneriya. Ang ihap sa
mga sakop sa taláp-od (electoral college) mao ang kadaghanon sa hawás (congressman) ug
magbatásan (senator) sa usa ka bansà. Kun daghan ang mulopyò sa maong bánsà madugangan ang
kadaghanon sa hawás (congressman) lamang.
Sama sa Masoneriya nga ang matag Duongan (Lodge) mag-ilim kon kinsa ang ilang
dapigan nga Ban-Agalon (Grand Master), ang matag taláp-od (electoral college) sa bansa (state)
magpili kon kinsa ang ilang pilíon sa pagka Pamunò Nasod. Ang tanang ilim (vote) sa talap-od sa
matag bansa adto gayod ihatag sa midaog sa piliay sulod sa usa ka bansa.
Sa maong pagkaagi ang bansa nga daghan og bauwang (resident population) dili maka-
patuyang nga maghawod-hawod sa gagmay nga mga bansa.
Usahay, bisan pa og ang ilim (vote) sa usa ka pilionon daghan pa kay sa iyang kaatbang
kun ipasikad sa bauwang (population), maparot pa siya sa ilim sa talap-od (electoral college).
Nahitabo na kini sa piliay sa 2016. Daghan pa ang ilim (vote) ni Hilary Clinton
pagkapangulo, pinasikad sa bauwang, apan gilupig siya ni Donald Trump sa ilim sa Talap-od.
Mahimo ba sa Pilipinas?
Ang Nasod sa Pilipinas adunay mga búngto (region) ug mga lalawigan (provinces).
Pananglit atong gamiton ang búnto nga maoy sukdanan sa talap-od (electoral vote) nga moilim sa
Pamunò Nasod.
Ang kadaghanon sa mga Magbatasan (Senators) atong ibalik sama sa gihimo sa Balaod
Jones (Jones Law) sa 1916 diin ang Magbatasan pagapiliin sa “Purok (district)” nga mao na ang
búngto (region). Mogaya kaha kining paagiha dinhi sa Pilipinas?