Ni: Jes B. Tirol
Ulalong 25, 2026
Mga Pulong Binisayâ Nga Nawaní Na:
Amba, Ana, Badís, Huón, ubp.
Pasiuna
Sa dihang mibiyà sa Pilipinas ang mga Katsilà sa tuig 1898, ang atong pinulongan nga
Sugboanon Binisayâ ikatandì na sa Kinatsilâ ang kalalím.
Sa pagbanós sa mga Amerikano ang Ininglis ra ang gipagamit sa tulunghaan. Ang Kinatsilâ
ug Binisayâ gidilî nga gamiton sa tulunghaan. Ang sangpotanan mao nga ang sagad ug yano nga
mga pulong napulihan sa Ininglis.
Apan adunay mga pulong nga walay Ininglis, busà nahabilin pa kini sa atong pinulongan
karon. Ang lain usab nga hitabò mao nga ang mga Amerikano mitahod sa pagkabulag sa simbahan ug bansà (state). Busà ang Binisayâ sa simbahan ug sa balaang kasulatan nagpabilin pa gihapon.
Mao kini ang dakong katarongan ngano nga walâ mapapas ang Binisayâ.
Sa Tulunghaán
Sa tulunghaan ang lalaki nga magtutudlò gitahod sa Ininglis nga “Sir”. Ang babaye nga
magtududlò gitahod og “Ma’am”. Hangtod karon, kapin na sa usa kagatos ug kawhaán (120) ka
tuig, mao gihapon ang atong gigamit. Busà ang tumbas nga Binisayâ sa Sir ug Ma’am nawani na
sa atong pinulongan.
Karong panahona nihit na kaayo ang nahinumdom sa Binisaya sa Sir ug Ma’am. Ang
tumbas sa Sir sa Binisayâ mao ang “Amba” ug ang tumbas sa Ma’am mao ang “Ana”.
Sa tulunghaan ang batà nga motambong sa saring (class) mao ang gitawag sa Ininglis nga
present. Ang dili motambong sa saring mao ang absent. Ang tumbas sa present mao ang
“tambong” o “nitambong”. Ang tumbas sa absent mao ang “lang-at”.
Tungod kay inig tawag sa talaan (roll call) ang mga lang-at (absent) dili man motubag, sa
ngadto-ngadto ang pulong “lang-at” nawani sa Binisayâ.
Ang katingalahan mao ang mahitungod sa pulong “absenous”. Ang Ininglis walay pulong
alang sa tinun-an nga kanunay maláng-at. Ang gamiton sa Ininglis mao ang pulong “always
absent”. Kining maong pulong nagtumbok sa lihok o batasan ug dili sa tawo. Unsa man ang pulong
alang sa bátà nga kanunay lang-at?
Tungod kay Ininglis ra man lagi ang ipagamit sa tulunghaan, namugnà ang pulong
“absenous”. Mura og Ininglis ang tunóg, apan sa pagkatinuod dili kini Ininglis. Hangtod karon
mao pa gihapon kini ang pulong nga gigamit. Ang absenous dili Ininglis ug dili usab Binisayâ
apan kanunay gigamit. Ang Binisaya nga pulong “lang-atan” maoy nawani.
Kanunay nga gigamit
Kun adunay tawo nga sugoon ug nakasabot siya sa sugò, sagad motubag siya sa Ininglis
“O.K.” o “Okay”. Nahibalo ba ka nga adunay tumbas sa “okay” sa atong punulongan nga Binisayâ?
Ang tumbas mao ang pulong “huón”. Apan kay kanunay man gigamit ang “O.K.” sa tulunghaan, nadala usab kini sa katilingban. Busà ang pulong “huón” nawani ug napulihan sa pulong “O.K.”.
Talagsaon na kaayo nga ikaw makadungog sa pulong “huón”.
Ang sudlanan nga “basket”
Ang mga Bisaya adunay daghang mga matang sa sudlanan ug mga ngalan niini. Ang mga
sudlanan nga walay ngalan sa Ininglis sama sa buyot, nigo, hapag, bakat, ubp. anaa gihapon sa
Binisayâ.
Apan nahitabô nga ang atong sudlanan nga “badís” adunay Ininglis nga basket. Busà
nawani ang badís ug hangtod karon walâ nay mogamit sa maong pulong. Ang kanunay nga gigamit
mao ang Ininglis nga basket. Nawani na ang badís.
Ang mga tinun-an karon kanunay naggamit sa pulong Ininglis “bag”. Ang Binisayâ
adunay nagkalainlaing mga pulong sa matang sa “bag”. Ang bag nga bitbiton mao ang “bálot”.
Ang bag nga isaling-ay sa abaga o sa likod, mao ang “lámping”. Ang knapsack sa Ininglis mao
ang “bakibáki” sa Binisayâ.
Karong panahona ang pulong “bálot” napulihan na ang kahulogan sa Tinagalog nga
nagkahulogan og linung-ag itlog o dili ba hinuon “putós”. Nawani usab ang mga pulong
“lámping” ug “bakibáki”.
Angay banhawon sa MTB
Karong panahona gitugot na untâ ang pagtudlo ginamit ang Binisaya pinaagi sa Mother
Tongue Based (MTB) nga pamaagi. Apan subô nga handomon nga sugod karong tingtunghà sa
Kabay (June) 2026 gipaundang sa Alintaga Sa Kabangkaagan (Department of Education) ang
paggamit sa lumad nga pinulongan gawas niadtong mga dapit nga lubos (entirely all of the same)
ang pinulongan sa katilingban (community). Angayan untà nga atong banhawon ang atong mga
nawani nga mga pulong.
Ang nakaapan mao nga ang atong mga magtutudlò walâ na pod masayod sa atong
pinulongan kay nagtuon lamang sila sa Ininglis. Sa Ininglis pa “You could not teach new tricks to
old dogs. Dili nimo matudloan og bag-ong mga lingla ang irô nga tigulang na.”
Ang atò usab nga pamunóan sa Dalam (Congress) ug Alintaga sa Kabangkaagan
(Department of Education) sagad mga sagmak (colonial mentality) ug katsúri (more Popish than
the Pope) ang mga pangutok. Tungod niining maong kahimtang maglisod kita sa pagpasaulî saatong kaugalingon nga halaman (culture).