Ni: Jes B. Tirol
Himabuyan 17, 2026

Sa Ininglis “Whale Shark Watching”;
Unsa Ang Imong Binisaya sa “Watch”?
Bántay, Mátyag, Lantaw, o Níid?

Pasiuna
Gibalità na nga ang Panimuhat sa Linghayawan (Tourism Industry) sa lungsod sa Lila,
Bohol nga mao ang “Whale Shark Watching” pagatugotan na karon. Alang kanakò, ang dakong
kakulian ngano nga na pakgang ang maong kalihokan, mao ang managlahi nga kahulogan sa
Ininglis nga mga pulong ug sa Binisayâ nga mga pulong.

Kalahían
Ang “whale shark” sa Ininglis, mao ang “balilan” sa Binisayâ. Ang nakabikil mao ang
Ininglis nga pulong “Watch”. Sa Ininglis nga pangutok, ang “watch” mao lamang ang paglantaw
ug paniid (look and observe).

Alang sa mangingisdà, ang “watch” nagalangkob sa “lantaw”, “paniid”, “bántay”, ug
“matyag”. Ang dapit sa Lila, Bohol diin kining upat ka mga kahulogan sa “watch” mao ang
“Tawg”. Usa kini ka habog nga dapit sa baybayon nga motapos dinhà sa dagat.

Dinhi niining dapita adunay maniid, maglantaw, magbantay, ug magmatyag anus-a
modagsang ang mga sánga (manta ray) ug balilan (whale shark).

Hangtod sa tuig 1980, manimaho pa ang binuwad nga sanga niining dapita kon panahon
na sa tingsánga. Bisan tuod mao-mao ra nga panahona ang pag-abot sa mga balilan, wala nay
manakóp sa balilan.

Nalisò ang mga pangutok sa mga magbabalaód ug nagpakanaog sila og balaod nga dili na
mahimong dakpon ang sánga ug balilan.

Lipákà (Reaction)
Tungod sa balaod nga nagdili sa pagdakop sa sanga ug balilan, nawad-an sa panginabuhi
ang kadaghanan sa mangingisda gikan sa Loay hangtod sa Jagna, Bohol.

Ang nahabilin na lang nga angay mátyagan mao ang mantágà o mantalágà (giant octopus),
apan talagsa ra kini makít-an.

Sa uban nga dapít, sama sa pulò sa Pamilakan, ni tumaw ang pagpaniid sa mga pandawan
(dolphin) ug lumbàlúmbà (spinner dolphin).

Wala makaapil ang taga-Lila sa Panimuhat sa Linghayawan sa pagpaniid sa mga pandawan
tungod kay ang mga pandawan adto ra man sa layô. Sa dihang na uróg na ang “Whale Shark
Watching” nakasalmot na ang taga-Lila sa maong kalihokan.

Tungod kay ang “watching” sa taga-Lila nag-apil man sa matyag (look after; take care),
nahimong malamposon ug malambóon ang pagmatyág sa balilan. Daan na man kanang pamaagi
ang pagpakaon o pag-ábod sa mga balilan dinhà sa Tawg, Lila.

Ning lipakà (react) ang mga anaa sa pangagamhanan kay kuno dili maayo nga imong
pakan-on ang mga balilan kay mawalà kuno ang ilang pagkabuhiók (migratory).

Maayo Ang Pakan-on

Daghan kaayong mga tawo nga adunay dangláy (aquarium), ngano nga tugotan man lagi
ang duláp (artificial) nga pagpakaon sa mga binuhing ísdà.

Didto sa Hongkong ug sa Tinipong Bansa sa Amerika aduna silay mga dagkong “Danglay-
Manlawód = Oceanarium” diin ang mga nagkalainlain ug talagsaon nga mananap sa dagat paga-
alimahan. Nganong dili man lagi sila maguól sa pagkawála sa pagkabuhiók (migratory) sa mga
isdà?

Sa pagkatinuod dili man mawalà ang pagkabuhiók bisan pa og imong hatagan ug duláp
(artificial) nga pagkaon. Sa panahon sa tingpanguwag ug ting sanayan (breeding season) sa mga
mananap mobalik gayod ang mga ihalas nga mananap sa ilang sanayanan (breeding ground) aron
sa pagpadayon sa ilang liwát. Dili ko motuo nga ang duláp (artificial) nga pagpakaon sa balilan
makapapas sa ilang pagkabuhiók (migratory).

Maayo hinuon ang duláp nga pagpakaon kay imong matinò nga matarong ang gikaon sa
balilan. Kun imong pasagdan ang mga ihalas sa pagkaon sa bisan unsa dinhà sa dagat, malagmit
nga makakaón sila og kola (plastic) nga dili mahilis sa ilang tiyan nga makaangin sa ilang
pagkamatay.

Ang mga tabon (white heron) atong makit-an sa atong kabasakan human sa ting-aní.
Mamalik sila sa habagatang Tsina aron mangitlog. Ngano lagi nga sukad sa unang panahon ug
hangtod karon magbalikbalik man lagi ang tabon?

Busà dili ko motuo nga dili maayo nga pakan-on ang mga balilan. Atò lang hatagan sa
matarong nga lagdà unsa ang ipakaon. Ang kaalam sa pagmátyag sa mga balilan karaan nga
kahibalo alang sa taga-Lila hangtod sa lungsod sa Hagnà.