NI ELEAZAR ACAMPADO

Ang Presyo sa Pagbiya

DILI gyod nako malimtan ang usa ka buntag sa Bohol-Panglao International Airport. Dili tungod sa kadaghan sa mga pasahero, kondili tungod sa usa ka pamilya nga nagpanamilit.

Usa ka amahan ug inahan ang nagtindog sa departure area. Sa ilang tupad ang anak babaye nga bag-o lang ni-resign sa pagka nurse sa usa sa mga ospital sa Tagbilaran City. Gamay ra ilang estoryahanay. Usahay mopahiyom sila, usahay manghilom. Morag gusto nilang lugwayan ang matag gutlo sa dili pa sila manamilit.

Busa sa dihang hapit na ang oras sa pag-boarding, dili na mapugngan sa ginikanan ang pagtulo sa ilang mga luha.

“Paningkamoti lang, Day. Ayaw lang kalimot og kaon ug pag-amping didto.” Panugon sa inahan.

Miyango ang anak. Ug gigakos ang inahan ug amahan.

Sa paglakaw na niya, milingi siya kadiyot. Mipahiyom unya misulod paingon sa departure gate.

Laing Bol-anon na usab ang milupad aron mangitag kaugmaon sa laing nasod.

Nagpabilin pa ang magtiayon sa departure area. Nagtutok sila sa pultahan nga gisudlan sa ilang anak. Sa dihang dili na kini makita, napuga ang luha sa inahan. Hilom siyang mikuha sa panyo ug gipahiran ang iyang mga mata.

Matag adlaw, halos ingon ani ang makita nato sa airport. Morag halos kada pamilya sa Bohol adunay usa ka miyembro nga nagtrabaho sa gawas sa nasod. Ang uban nurse sa England. Adunay seaman nga halos tuig walay uli-uli. Adunay caregiver sa Canada, domestic worker sa Middle East, o engineer sa Australia. Lahi-lahi man og destinasyon, pareho ra ang tumong. Kini ang pagpangitag maayong kapanginabuhian.

Matag buwan, moabot ang padala. Mao kini ang ibayad sa tuition sa mga bata, tambal sa ginikanan, amortisasyon sa balay, ug usahay, kapital sa gamayng negosyo. Sa daghang panimalay, ang remittance dili na lang dugang kita. Mao na gyud ang nagkupot sa ekonomiya sa pamilya.

Kon sumadahon, ang remittance sa atong mga OFW usa sa mga nagpadayon sa pagpadagan sa ekonomiya sa atong nasod. Mao nga usahay makahunahuna ko. Hangtod kanus-a nato isalig ang kaugmaon sa Pilipinas sa sakripisyo sa atong mga anak, bana, asawa, amahan ug inahan?

Tingali, sa pipila ka tuig, mobalik ang maong nurse nga akong nakita sa airport. Tingali makapatukod siya og balay. Makapaeskwela sa iyang manghod. Makahatag og mas maayong kinabuhi sa iyang ginikanan.

Apan ang akong pangutana nagpabilin. Nganong kinahanglan pa man siyang molupad aron makab-ot ang damgo nga mahimo ra man untang matuman dinhi sa iyang kaugalingong yutang natawhan? Ang tubag dili makita sa departure area sa airport. Makita kini sa kahimtang sa atong ekonomiya.

Daghan ang naghunahuna nga ang mga numero sa ekonomiya alang lang sa mga ekonomista. Debt-to-GDP. Inflation. Business confidence. Debt servicing. Mga pulong nga kasagarang madungog nato sa balita apan morag walay kalambigitan sa ordinaryong Bol-anon. Apan sa pagkatinuod, mao kini ang naghulma sa atong adlaw-adlaw nga kinabuhi.

Kini nga mga numero makita nato sa dalan nga wala pa mahuman. Sa health center nga dugay matukod. Sa farm-to-market road nga pirmeng malunopan. Sa klasrom nga naghuot gihapon ang mga estudyante. Ug sa usa ka amahan nga napugos mangutana:

“Nganong kinahanglan pa man mag-abroad akong anak aron makabarog lang mi sa kinabuhi?”

Usa sa mga hinungdan mao ang paagi sa paggasto sa kuwarta sa goberno.

Karong bulana, sobra na sa 18.5 trillion ka pesos ang utang sa Pilipinas. Oo dili daotan ang pagpangutang. Ang usa ka pamilya usahay mangutang aron makapatukod og balay. Ang usa ka mag-uuma mangutang aron makapalit og abono. Ang usa ka negosyante mangutang aron mapadako ang iyang tindahan.

Kon ang hinulaman gamiton aron mapadako ang kita ug mapauswag ang kinabuhi, usa kini ka maayong utang. Apan kon dako na kaayo ang bahin sa kita nga igahin alang sa pagbayad sa daang utang, segurado gamay na lang ang mabilin alang sa uban.

Mao usab kini ang nahitabo sa atong goberno. Dakong bahin sa koleksiyon sa goberno karon gigahin na sa pagbayad sa interes ug prinsipal sa utang. Mao nga mas gamay na lang ang pundo nga mahimong magamit alang sa bag-ong proyekto. Mas lisod na ang pagpalapad sa serbisyo. Mas daghang panginahanglan ang kinahanglan unahon kaysa uban. Dili kini pasangil. Hinuon usa ka reyalidad nga kinahanglang natong sabton.

Bisan dinhi sa Bohol, dili nato malikayan ang epekto niini. Ug dili lang gasto sa operasyon ang problema. Importante usab ang pagsalig sa mga negosyante sa ekonomiya.

Ang presyo sa kuryente nagpabiling usa labing taas sa Asya. Kon mahal ang kuryente, mas mahal ang pagpadagan sa panaderya. Mas mahal ang operasyon sa resort sa Panglao. Mas mahal ang ice plant nga gigamit sa atong mga mangingisda. Ug kon mosaka ang gasto sa negosyo, dili gayod kalikayan nga mosaka usab ang presyo sa mga produkto, ilabina sa nanag-una natong papaliton. Sa kataposan kita ra gihapon ang magbayad.

Kon adunay kaseguroaan ang ekonomiya, daghan ang mosulod sa pagnegosyo. Magpatukod og bag-ong hotel. Mopalit og bag-ong makina. Mokuha og dugang empleyado. Apan kon walay kaseguroan, maghulat una ang mga negosyante. Dili una sila modugang og puhunan aron padak-an ang ilang negosyo. Ug sa matag negosyo nga naghulat sa maayong higayon, adunay mga trabaho nga dili mamugna. Niini, dili lang kapital ang mawala. Mawala usab ang oportunidad.

Ug bisan adunay trabaho ang uban, daghan gihapon ang magmulo nga dili paigo ang kita sa galastoon sa pamilya. Adunay nagtrabaho apan contractual. Adunay part-time. Adunay nagkupot og duha o tulo ka panginabuhian aron lang mabayran ang kuryente, bugas, ug matrikula. Kini ang kahimtang nga dili makita sa unemployment rate lamang.

Mao tingali nga bisan adunay mga bag-ong airport, dagkong mall, ug daghang nindot nga proyekto, daghan gihapon ang mopili sa pagbiya. Dili tungod kay wala nila higugmaa ang Pilipinas. Apan tungod kay gusto lang nila og mas maayong kaugmaon alang sa ilang pamilya.

Ug kana ang labing mahal nga presyo nga atong gibayran. Dili ang interes sa utang. Kondili ang pagkabuwag sa pamilya.

Dili nato mapapas ang utang sa nasod sa usa ka adlaw. Apan mahimo kitang mangutana.

Kon mangutang ang goberno, asa man gyod padulong ang kuwarta? Nakapadaghan ba kini og trabaho? Nakapaubos ba kini sa gasto sa negosyo? Nakapalig-on ba kini sa agrikultura? Nakapugong ba kini sa pagbiya sa atong mga anak?

Kay ang tinuod nga sukdanan sa kalamposan sa usa ka ekonomiya dili makita sa mga numero lamang. Makita kini sa pamilya nga dili na kinahanglan magbulag aron lang makapanginabuhi.

Hinaot nga moabot ang adlaw nga ang nurse nga akong nakita niadtong buntaga dili na kinahanglan molarga aron lang matuman ang iyang damgo. Hinaot nga ang iyang sunod nga biyahe ngadto sa airport dili na aron manarbaho sa laing nasod, kondili aron mosugat sa iyang mga paryente nga mibisita sa Bohol. Kana ang ekonomiya nga angay natong tinguhaon.