Ni: Jes B. Tirol

Lubadlubad 16, 2026

Kasaysayan Sa Tagbilaran Gikan Sa Sinugdan Hangtod

Sa Tuig 1742 Ika-1 Bahin (Part 1)

Pasiuna

Nakalukdo ako sa pagka Batid sa Alampat sa Kasaysayan (Master of Arts in History) sa tuig 1995. Ang akong kintahay (thesis) nag-ulohan og “Kasaysayan sa Tagbilaran Gikan sa Sinugdan Hangtod sa Tuig 1742”. Akong gitapos ang pagtukisuli (research) sa tuig 1742 tungod kay mao kini ang tuig anus-a natukod ang lungsod sa “San Jose de Tagbilaran”.

Nakahukom ako nga akong hisgotan ang kasaysayan sa Tagbilaran nga akong na ugkat sa akong kintahay tungod kay mingtumaw na pod ang mga sugilanon nga walay gipasikaran nga mga kamatuoran.

Ang akong gipasikaran sa akong kintahay (thesis) mao gayod ang mga ugbahón (original) nga mga kasulatan gikan sa Nasodnong Limî (archive).

Tingali, tungod kay walâ man ipatudlò sa atong mga tulunghaan ang kasaysayan sa Tagbilaran, migimaw na usab ang mga kunókunó nga kasayoran.

Unang Katawhan

Sa karaan nga panahon dinhà nay napuyo dinhi niining dapit nga gitawag og Tagbilaran karon. Kadtong mga tawhana nagtawag sa ilang kaugalingon nga “Bintig”. Sa tuig 677 A.D., matod pa sa mga Eskaya, midangat sila ug nakig-abin sa mga Bintig. Apan ang uban nga mga Bintig nga walâ mahiuyon, misibog paingon sa Bukid.

Atong maaninaw kini sa sugilanon nga ang karaan nga ngalan sa lungsod sa Sevilla karon, mao ang gitawag kanhi og dapit sa mga Bintig.

Sa tuig 1272 A.D. midangat ang mga Dapitan ug naabog ang mga Eskaya ug mga Bintig. Ang mga Dapitan nakabuhat og dako-dakô nga gingharian.

Paglabay sa panahon, nagkaabin na ang mga Dapitan ug mga Eskaya, apan ang mga Eskaya nga nahasibog na didto sa sa Agbonan (Karon: San Isidro) ug Agad (Karon: Antequera) nakahimo na ug ilang kaugalingon nga tinuohan (religion).

Sa tuig 1563 ang mga Dapitan nagsugod na pagkakabig sa tinuohan nga Islam. Apan sa tuig 1563 ang gingharian sa mga Dapitan gibuntog sa mga tawo gikan sa Ternate, Indonesia ug tinabangan sa mga Portugis.

Sa tuig 1565 midangat ang mga Katsilà nga pinangulohan ni Baganbagani (General) Miguel Lopez de Legazpi. Sa tuig 1596 nagsugod na ang pagkabig sa mga tawo sa Baclayon ug Tagbilaran ngadto sa pagka Kristohanon.

Gitukod nga Lungsod

Ang dapit nga gihinganlan og Tagbilaran karon, sakop lang kini sa Baclayon nga maoy unang gihimong lungsod sa mga Katsila.

Dinhà nay mga molupyo, ilabi na sa mga dapit nga adunay tubig nga mainom. Sa ubos sa nahimotangan sa Simbahan Dakô (Cathedral) dinhay tubod nga tab-ang. (Karon: dili na angay imnon). Ang sunod nga tinubdan sa tubig mao ang lungkajab (Karon: Simbahan sa Birhen sa Barangay, ug walâ na ang lib-ong ug tabay).

Ang sunod tinubdan sa tubig mao ang tabay sa “Tubod, Booy” (Karon: Gihimo nang puso.) Ang daghan ug tinumbdan sa tubig mainom mao ang balangay sa Taloto. Ang nahitabo, labi pang daghan ang nagpuyo sa Taloto kay say sawang sa Tagbilaran.

Ang sunod tinubdan sa tubig mao ang tubod sa “Ulbujan” o “Ubuhan”. Kanang na libhô, mahimong linaw (lake) panahon sa tingulan.

Ang lain nga dapit nga adunay tubig mao ang “maámbong”. Nindot tan-awon ang kahimtang mao nga si Gobernador Carlos P. Garcia nipili nga ang Kapitolyo anha tukura nga magdungaw sa linaw.

Apan dugay natuman ang pagbuhat sa Kapitolyo. Giabot na nga walâ nay tubig ang maambong (Karon: nalupâ na nga adunay dalan ug kuno anha duol tukuron an SM Mall.) Dimalas kay walâ nay nahinumdom sa laraw ni Gob. Carlos Garcia ug ang Kapitolyo nagtalikod na sa maámbong.

Digto sa balangay sa Kabawan adunay langob nga adunay tab-ang nga tubig nga uban sa gitawag og lagnason (dry riverbed).

Sa gisipak na ang Tagbilaran ug gihimong lungsod sa baod (decree) ni Gobernador Heneral Gaspar dela Torre, sa 9 Daghangkahoy 1742, gidungan ang pagkatlungsod ug pagkaparokya.

Ang mga molupyò gitapok sa unom (6) ka barangay (family grouping). Ug gitahasan sila nga magbuhat og simbahan ug puluy-anan sa Pari. Si Padre Jose Bernardo Redoon nga Pari sa Baclayon mao usab ang unang gitahasan aron mabuhat ang simbahan ni San Jose.