NI ELEAZAR ACAMPADO

Sa Dili Pa Moabot sa Ospital: Ang Pakigbatok sa Dengue Magsugod sa Tugkaran

HUNAHUNAA ang usa ka ordinaryong panimalay dinhi sa Bohol.

Gabii na. Gihilantan ang bata. Gisukod sa ginikanan ang iyang temperatura, gipainom og tubig ug gibantayan kon mawala ba ang hilanat. Pagkabuntag, init gihapon ang iyang lawas.

Didto magsugod ang lisod nga desisyon. Dad-on ba dayon sa barangay health station o Rural Health Unit? Maghuwat pa ba og usa ka adlaw? Kon kinahanglan moadto sa ospital o sa Tagbilaran, pila ang plete, laboratory test ug tambal? Kinsa ang mouban sa bata, ug kinsa ang dili makatrabaho nianang adlawa?

Dili kini estorya sa usa ka piho nga pamilya. Apan mao kini ang matang sa desisyon nga mahimong atubangon sa usa ka panimalay kon adunay anak nga gihilantan, ilabi na karon nga gideklarar ang dengue outbreak sa tibuok Bohol.

Pinaagi sa Executive Order No. 40, Series of 2026, gideklarar sa kagamhanang probinsiyal ang province-wide dengue outbreak. Sumala sa maong order, 1,883 ka kaso sa dengue ug 21 ka reported fatalities ang natala gikan Enero 4 hangtod Agosto 22, 2026. Milapas usab ang Bohol sa dengue epidemic threshold sulod sa tulo ka sunod-sunod nga semana.

Gimando sa executive order ang pagpalihok sa mga panimalay, eskuwelahan ug komunidad sa Search-and-Destroy activities pinaagi sa four o’clock habit. Gisugo usab ang pag-establisar og Dengue Fast Lanes sa mga City ug Municipal Health Offices ug sa mga ospital, pagpalig-on sa referral system ug pag-reconstitute sa Bohol Provincial Anti-Dengue Task Force.

Dako paminawon ang 1,883 ka kaso. Apan alang sa usa ka pamilyang adunay gihilantan, dili estadistika ang ilang unang makita. Ang ilang makita mao ang bata nga dili makasulod sa klase, ang ginikanan nga mahimong dili makatrabaho, ug ang plete ug gasto sa laboratoryo, pagkaon ug tambal.

Mao nga dili igo ang pahibalo ug tarpaulin. Ang sukdanan mao kon makita ba ang gisaad nga aksiyon sa panimalay, barangay ug health facility.

Dugay na kitang gipahinumdoman sa enhanced 4S sa Department of Health: Search and destroy mosquito-breeding sites, Self-protection, Seek early consultation, ug Support fogging o spraying sa mga hotspot o outbreak areas kon gikinahanglan.

Nahibawo na kita niini. Apan lahi ang pagkahibawo ug lahi usab ang pagbuhat niini kada adlaw.

Sa daghang panimalay, kinahanglan magtipig og tubig sa drum, balde o banga tungod kay dili kanunay kasaligan ang suplay. Dili nato mahimong basolon ang pamilya tungod kay nag-andam sila sa oras nga walay agas ang gripo.

Apan ang mga sudlanan kinahanglan takloban pag-ayo ug limpyohan ug kuskusan matag semana. Dili igo nga iyabo lamang ang tubig kay ang mga itlog sa lamok mahimong mopilit sa kilid sa sudlanan.

Tan-awon usab nato ang mga butang nga kasagarang dili na tagdon: karaang ligid, lata, botelya, plastic cup, paso ug ubang sudlanan nga makatigom og tubig.

Giseguro nato ang pagpanilhig sa sulod sa balay aron hamugaway tan-awon sa bisita, apan usahay makalimtan nato ang tubig nga nagpundo sa atong luyo ug kilid.

Apan dili usab makataronganon nga ang tanang responsibilidad ipasa sa tagsa-tagsa ka pamilya.

Kon ang tubig dili pirming moagas, problema usab kana sa serbisyo publiko. Kon ang kanal walay agianan, ang basura dili makolekta sa hustong oras, o ang bakanteng lote nahimong labayanan, dili na kana masulbad sa silhig sa usa ka panimalay.

Dinhi adunay trabaho ang barangay ug munisipyo.

Ang barangay kinahanglan mahibalo kon asa kanunay magpundo ang tubig ug kon kinsay nag-atiman sa mga kanal, bakanteng luna, gubang estruktura ug publikong lugar. Regular nga inspeksiyon. Klarong assignment sa matag purok. Ug pagbalik aron susihon kon nasulbad ba ang unang nakita nga problema.

Ang clean-up drive adunay pulos. Apan kuwang kini kon usa ra ka adlaw ug human sa kalihokan mobalik na usab ang basura ug baradong kanal.

Aduna usab papel ang Sangguniang Kabataan. Ang liga sa basketball adunay kaugalingong lugar sa kinabuhi sa komunidad, apan dili didto mahuman ang serbisyo sa kabatan-onan. Ang SK makatabang sa information campaign, household clean-up, pagmonitor sa breeding sites ug pagpalihok sa mga batan-ong volunteers.

Bisan limpyo ang tugkaran, adunay usa pa ka risgo: ang paglangan sa pagpangayo og tambag medikal.

Kon adunay hilanat, dali rang hunahunaon nga ordinaryong trangkaso, sip-on o kakapoy lamang. Hatagan og paracetamol ug hulaton kon mawala.

Ang paracetamol makatabang sa hilanat ug kasakit, apan dili kini diagnosis ug dili mahimong ipuli sa medical assessment. Nagpasidaan usab ang World Health Organization nga likayan ang aspirin ug ibuprofen kon adunay posibilidad nga dengue tungod kay makadugang kini sa risgo sa pagdugo.

Ang warning signs sa grabeng dengue mahimong mogawas sa dihang moubos o mawala na ang hilanat. Lakip niini ang grabe nga sakit sa tiyan, sige og suka, pagdugo sa ilong o lagos, grabeng kaluya, paspas nga pagginhawa, ug luspad o bugnaw nga panit. Kon adunay ingon niini, kinahanglan mangayo dayon og medikal nga pag-atiman.

Dili usab platelet count lamang ang basehan. Ang health professional maoy motan-aw sa mga sintomas, medical history, pisikal nga kondisyon ug resulta sa laboratoryo.

Ang BHW o Barangay Health Station makatabang sa unang paggiya ug referral. Kon gikinahanglan ang laboratory test o pagtan-aw sa doktor, kinahanglan klaro ug paspas ang referral ngadto sa Rural Health Unit, primary care facility o ospital.

Ang Seek Early Consultation dili mahimong pahimangno lamang sa pamilya. Kinahanglan adunay health service nga maabot nila.

Balikan nato ang ginikanan nga nagtan-aw sa gihilantan nga bata. Mas lisod sundon ang panawagan nga magpakonsulta dayon kon kinahanglan pa silang mobiyahe og layo, maghulat og dugay o mabalaka sa gasto sa testing.

Mao nga ang Dengue Fast Lanes, testing, igo nga personnel ug klarong referral system kinahanglan makita sa aktuwal. Dili lang mabasa sa executive order.

Ang 21 ka reported fatalities nagkinahanglan usab og seryosong pagrepaso. Pila sa mga pasyente ang ulahi nang nakaabot sa health facility? Aduna bay mga paglangan sa referral o pag-atiman nga mahimong malikayan sa sunod?

Wala kitay igong datos aron tubagon kini. Dili nato angay tag-anon o mangita dayon og basolon. Apan ang Provincial Health Office ug mga health facility kinahanglan motan-aw sa mga rekord aron masabtan kon asa mahimong naputol o nalangan ang pag-atiman.

Ang panimalay adunay buluhaton: takloban ug limpyohan ang mga sudlanan ug wagtangon ang tubig nga mahimong breeding site. Ang barangay ug munisipyo adunay obligasyon sa drainage, basura, inspeksiyon ug pagpalihok sa komunidad. Ang health system kinahanglan usab andam sa paspas nga konsultasyon, testing, referral ug pag-atiman.

Dili mahimong usa ra ka bahin ang pas-anon sa tanan.

Balikan nato ang ginikanan nga nagbantay sa gihilantan nga bata. Dili siya angay pasagdan nga magtag-an kon ordinaryong hilanat ba kini o dengue. Kinahanglan adunay health worker o pasilidad nga dali niyang maduolan ug masaligan.

Apan sa dili pa moabot ang higayon nga adunay bata nga hilantan, adunay laing trabaho nga mahimong buhaton, sa drum nga walay taklob, sa ligid nga natigoman og tubig, ug sa kanal nga wala nay agianan.

Sa ospital nato makita ang labing grabeng epekto sa dengue. Apan usa sa mga lugar diin mapugngan kini anaa ra sa tubig nga atong malabyan matag adlaw.