Ni: Jes Tirol
Bagyubagyo 11, 2026
BOHOL: Mga Mananáp Nga Biliránon (Mythical), Tanilón (Legendary), Nawágtang
(Extinct), Napúo (Exterminated), Talagsaón (Rare), ug Nagkahanaw (Vanishing)
Ika-3 Bahin (Part 3): Nawágtang
Pasiuna
Ang pulong “nawagtang” nagkahulogan nga kaniadto ang maong mananap dihâ dinhi sa
Bohol. Tungod sa kinaiyanhong kalihokan, ang maong mga mananap nangahanaw ug karon dili
na nátò makaplagan dinhi sa Bohol. Tingali aduna pay mga dapít sa kalibutan diin makaplagan
ang maong mga mananap nga nawagtang na dinhi sa Bohol.
1. Salimaw -. Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “Marten”. Usa kadto ka mananap nga daw
mangkal (weasel) ang panagway. Mokaon usab kadto sa laing mga gagmay nga mananap
(carnevorous). Adto sila sagad mopuyô sa itaas sa kahoy. Karon nawagtang na kining maong
mananap.
2. Gadyà. – Ang gadyà dinhi sa Bohol mao ang “dapaldapal nga gadyà (pygmy elephant;
elephas)”. Si Padre Alcina nakahimo pa og búbot (drawing) sa hulagway sa maong mananap sa
tuig 1635. Karon nawagtang na ang gadyà sa Bohol.
3. Salibádyaw – Karong panahona, ang pulong “salibadyaw” nagkahulogan og kaguliyang,
alingugngog, ug sábà nga kahimtang. Nagagikan kining maong kahulogan sa langgam nga
salibadyaw.
Sama kadto sila sa atong langgam langsiyang (glossy starling; black starling) nga atong
masináti sa Plaza Rizal ug Cogon Market inig dangat sa kahaponon. Sabà ug alingisig pod ang
mga lansiyang.
Ang nakalahî sa salibádyaw mao nga dalag (yellow) ang iyang bulok. Ang panon sa
salibadyaw anhà ra mobatog sa mabaw nga sanga sa kahoy. Ang nakaangin nga nawagtang sila,
tungod kay kun nakabatog na sila, dili sila manglupad bisan pa og imong sagpóon sa imong kamot.
Busà ang mga mangangayam (hunter) makakuhâ og sinakó nga mga langgam og mahurot
ang tibuok panon. Karon ang kagubot ug kaguliyang na lang sa salibadyaw ang nahabilin sa atong
pinulongan.
4. Lináw – Ang linaw mao ang usa ka matang sa “osá (deer)”. Dagkò kini nga osá nga susama
kadak-on sa natí sa baka (cow). Matod pa sa mga karaang mga sinulat sa mga Katsilà, nag-ingon
nga dinhay dagkò nga matang sa osá dinhi sa Bohol apan diyutay lang ang kadaghanon.
Sa akong kasinatian, ang kataposan nga linaw nga matang sa osá napatay sa tuig 1952
dinhà sa kapatagan sa karon lungsod sa Dagohoy nga kaniadto mao ang “Colonia” nga tinukod sa
mga Amerikano. Ang mga Amerikano nag-amuma sa mga ihalas nga mga linaw. Apan sa
pagkawálà na sa mga Amerikano, nawágtang usab ang mga lináw.
5. Ihalas nga Ajam -. Walâ nay nahinumdom nga dinhi sa Bohol, dinhi kaniadto mga
ihalas nga ajam (wild dog). Si Antonio Pigafetta, ang magsusulat sa panaw ni Fernando Magallanes, nagsulat
na sa pulong “ajam”.
Sa lungsod sa Buenavista, Bohol adunay balangay nga gitawág og “Hunan”. Ang pulong
“Human” nagkahulogan og puloy-anan sa ihalas nga ajam o irô.
Ang ihalas nga ajam adunay diyotay nga kalahian sa yano nga irô. Sama sa hawó (monitor
lizard) ang laway sa ihalas nga ajam napunô sa mga kagaw nga makamatay. Mao kadto ang
gitawag og “la sa irô”. Lahî kadto sa gitawag og “rabies”, tungod kay ang ajam o irô nga adunay
rabies mamatay man gayod.
Si Francisco Dagohoy, sa hinalabat nga sugilanon (traditional story) ginaingon nga
namatay tungod sa pinaakan sa ihalas nga ajam o irô. Karong panahona, walâ nay ihalas nga ajam
apan daghan pa ang saág nga irô (stray dog). Walâ na kini mga kagaw nga makamatay.
6. Marál -. Ang marál mao ang leopard cat sa Ininglis. Mga matang kini sa iring dako lang og
diyutay sa kasarangan nga iring apan ang patad (pattern) sa ilang balhibo daw sama sa tinuod nga
leyopardo (leopard).
Gihinganlan kini sa Ininglis og Visayan Leopard Cat tungod kay anaa sab kini sa mga laing
dapít sa kabisáy-an. Niadtong niaging tuig dinhà pay maral nga naligsan sa awto didto sa lalawigan
sa sugbo. Apan dinhi sa Bohol, ang tingawong (civet cat) mao na lang ang ato karon.
7. Ihalas nga Kabaw -. Sa Ininglis, mao kini ang gitawag og wild carabao. Dinhi sa Bohol,
hilabihan ka daghan pa ang mga dapít nga gihinganlan og “kabawan”. Nagpasabot kini nga dinhay
daghang kabaw ihalas nga makaplagan sa bisan asang dapit.
Sama sa gadyâ o elepante, ang kabaw nga imong madakpan mahimo nimong bansayon.
Apan dili na lang ta maglantugi kun dinhà bay ihalas nga kabaw sa Bohol. Sa panahon sa gubat sa
mga Bol-anon batok sa Amerikano, gipatay sa mga Amerikano ang kasiyaman ka sihâ (90%) sa
tanang mananap sa Bohol.
Kining mga kabaw karon sa Bohol, kaliwat kini sa mga kabaw gikan sa Borneo nga pinalit
sa atong pangagamhanan pinaagi si sa mga paningkamo ni Senador Jose A. Clarin.
Nawagtang na ang karaang kabaw sa Bohol. Itandi ang sungay sa kabaw sa Bohol ug sa
mga kabaw sa Luzon. Lahî kaayo ang hulagway.