NI ELEAZAR ACAMPADO 

Ang 137 ka Hulog ug ang ₱40 Bilyong Pangutana

SA usa ka kan-anan sa merkado sa Jagna, nagtrabaho kaniadto si Leonarda Jamago Salabe isip katabang ug tighugas og plato. Gamay ra ang iyang suhol, apan nakahulog siyag 137 ka binulang kontribusyon sa Social Security System (SSS).

Pag-abot niya sa edad nga 60 niadtong 1993, nagsugod siya sa pagdawat og pensiyon. Apan niadtong 2001, gihunong kini sa SSS. Gikuwestiyon sa ahensiya kon tinuod ba siyang empleyado sa kan-anan diin siya unang narehistro.

Wala didto matapos ang iyang kalisdanan.

Niadtong 2012, gimando pa sa Social Security Commission nga paninglon siya sa pensiyong una nang nahatag kaniya. Midangop siya sa mga korte.

Pagka-2020, gipaboran siya sa Korte Suprema. Gimando niini nga ilhon ang iyang 137 ka hulog, ibalik ang iyang katungod sa pensiyon, ug bayran ang mga benepisyong wala niya madawat sukad Agosto 2001.

Kining mga detalye gikan sa desisyon sa Korte Suprema. Wala tay kasayoran gikan sa maong desisyon kon nabayran na ba siya human sa hukom.

Apan ang iyang kaso nagpahinumdom kanato kon unsay buot ipasabot sa SSS alang sa usa ka trabahante: ang kontribusyon nga gihulog karon adunay gipaabot nga panalipod sa umaabot.

Lahi ang kaso ni Leonarda sa bag-ong isyu bahin sa mga puhunan sa SSS. Walay ebidensiya nga ang paghunong sa iyang pensiyon adunay kalabotan sa maong mga puhunan.

Apan sa pagbasa nato sa balita bahin sa halos ₱40 ka bilyon nga pagkunhod sa bili sa pipila ka shares nga gihuptan sa SSS, angay natong hinumdoman kinsa ang naghulog sa pundong gidumala niini.

Sumala sa 2025 audit sa Commission on Audit (COA), miabot sa ₱39.994 bilyon ang wala pa matinuod nga pagkawala sa bili sa maong mga puhunan sa kataposan sa 2025.

Niadtong 2021, ₱11.604 bilyon pa lamang ang nalistang pagkunhod sa bili sa maong mga puhunan. Dako ang kalainan sulod sa upat ka tuig.

Apan unsa man gayod ang buot ipasabot sa “wala pa matinuod nga pagkawala”?

Sa ahong yanong panabot, kini ang wala pa ibaligya ang mga shares nga gihisgotan. Busa, dili husto nga moingon nga adunay ₱40 bilyon nga kuwarta nga nawala sa kaha sa SSS.

Kon mosaka pag-usab ang presyo sa maong mga shares, mahimong mokunhod ang nalistang pagkawala. Kon magpadayon ang pag-ubos sa presyo, mahimong modako kini. Ug kon ibaligya ang shares sa presyong mas ubos kaysa sa pagpalit niini, anha na matinuod ang pagkawala.

Mao usab kini ang gipatin-aw sa SSS sa ilang tubag niadtong Oktubre 15.

Matod sa ahensiya, nagkalainlaing matang sa puhunan ang gihuptan sa niini, nakadawat gihapon kini og dibidendo gikan sa mga shares, ug wala nahunong ang pagbayad sa mga benepisyo.

Gibanabana usab sa SSS nga mokabat sa ₱9 bilyon matag tuig ang dibidendo gikan sa mga shares niini.

Mao nga importante kaayo nga madungog kini nga tubag. Kay alang usa ka pensiyonado nga nakabasa sa ulohang “₱40 bilyon nga pagkawala” mahimo siyang mangutana kon madawat pa ba niya ang sunod niyang pensiyon.

Walay gipakita ang audit nga gihunong ang pagbayad sa mga pensiyon tungod niining pagkunhod sa bili sa mga puhunan.

Apan adunay laing pangutana ang COA nga dili matubag pinaagi lamang sa pag-ingon nga wala pa mabaligya ang shares: Samtang nagpadayon ang pagkunhod sa ilang bili, unsay gibuhat sa SSS?

Sa audited financial statements sa SSS, gihisgotan nga aduna na kiniy mga lagda sa pagmonitor sa shares nga nagsugod og pagkawala sukad pa niadtong 2022.

Kon molapas sa gitakdang limitasyon, kinahanglan kining bantayan pag-ayo. Gihulagway usab sa maong dokumento ang pagbaligya kon molapas sa limitasyon sa pagkawala aron malikayan ang dugang nga kadaot.

Apan sa ilang 2025 audit, gikuwestiyon sa COA ang kakulang sa klarong mga limitasyon ug mga pahimangno nga mag-aghat og tukmang aksiyon sa mga puhunan nga ilang gisusi.

Busa, kinahanglan ipasabot sa SSS ang kalainan tali sa mga lagdang gihisgotan sa financial statements ug sa mga kakulangang nakita sa COA.

Unsang mga lagda ang gigamit niining mga shares? Kanus-a kini gisusi? Ug unsay desisyon human sa matag pagsusi?

Dili tanang pag-ubos sa presyo sa shares nagpasabot nga kinahanglan dayon kining ibaligya.

Adunay mga puhunan nga makabawi, ug mahimo usab nga adunay maayong rason nga huptan kini sulod sa taas nga panahon.

Apan kon molungtad ang pagkunhod sa bili, kinahanglan adunay klarong basehan sa pagpadayon sa paghawid sa maong mga shares. Mao nga katawhan angay mahibalo kon unsa ang basehan.

Sumala sa mga taho nga nagkutlo sa audit, tulo lamang ka kompaniya ang adunay dakong bahin sa nalistang pagkawala. Wala nganli sa COA ang maong mga kompaniya.

Mas mapuslanon nga pangutan-on ang SSS kon giunsa niini pagtimbang-timbang ang kapeligrohan sa matag puhunan kaysa managhap kon unsa kini nga mga kompaniya.

Dinh sa atong pinanggang Bohol, adunay laing numero nga mas duol sa adlaw-adlawng kinabuhi.

Sumala sa Philippine Statistics Authority (PSA), misaka og 21.1 porsento ang presyo sa bugas alang sa mga panimalay nga sakop sa labing ubos nga 30 porsento sa kita niadtong Septiyembre 2026.

Ang kinatibuk-ang pagtaas sa presyo sa pagkaon alang niining mga panimalay miabot sa 12.2 porsento.

Hinuon, wala kini mahitabo tungod sa problema sa mga puhunan sa SSS. Apan nagpakita kini nganong bililhon kaayo ang matag pensiyon ug nganong ang pagdumala sa pundo kinahanglan masabtan sa mga miyembrong naghulog niini.

Sa usa ka panimalay nga nag-ihap sa ikapalit og bugas, tambal, ug plete ug uban pa, ang pagsalig sa saad sa SSS dili gamayng butang.

Maayo unta nga ubos sa pagdumala sa bag-ong pangulo sa SSS nga si Victor Alfonso Limlingan., ipagawas sa SSS kon giunsa pagpatuman ang daan nang mga lagda ug unsay mga kausabang himoon human sa mga nakit-an sa COA.

Dili kinahanglan nga ipakita sa publiko ang matag sensitibong detalye sa pagpalit ug pagbaligya sa shares.

Apan ang mga miyembro adunay katungod nga makadawat og mas klarong tubag. Aduna bay mga puhunan nga milapas sa gitakdang limitasyon sa pagkawala? Kinsa ang misusi niini? Nganong gipadayon o giusab ang desisyon sa paghawid sa maong mga shares? Ug kanus-a ipakita sa SSS ang resulta sa mga lakang nga gihimo human sa audit?

Sa atong kaugalingong bahin, mahimo usab natong susihon ang atong rekord sa mga kontribusyon sa SSS ug ipahiuyon dayon kon adunay kulang o sayop.

Ang kaso ni Leonarda nagpahinumdom nga bililhon ang klaro ug tukmang rekord sa matag miyembro.

Ang iyang 137 ka hulog ug ang ₱39.994 bilyon nga nalista sa audit lahi og panahon ug lahi og estorya. Apan adunay usa ka saad nga nagdugtong niini.

Kon itugyan sa mga trabahante ang bahin sa ilang hinagoan ngadto sa SSS, naglaom sila nga adunay masaligan nga panalipod sa panahon nga dili na sila makatrabaho o manginahanglan og tabang.

Ug tungod kay ang maong pundo gikan sa kontribusyon sa mga miyembro, ang matag importanteng desisyon bahin sa pagdumala niini kinahanglan adunay klarong basehan, masusi sa hustong paagi, ug adunay manubag.

Dili igo nga mahibawo lamang ang katawhan nga wala pa matinuod ang ₱40 bilyon nga pagkawala.

Mas mahinungdanon nga masayran kon unsa ang gihimo sa SSS aron mapanalipdan ang pundo samtang nagkakunhod ang bili sa mga puhunan niini.

Ang mga miyembrong naghulog sa maong pundo angay makadawat og klarong tubag.