Ni: Jes B. Tirol
Panglot Nga Diyutay 16, 2025
Ang Mga Gamot Sa Kahoy, Makasántà Sa Bahâ
(The Roots of Trees, Prevents Flooding)
Pasiuna
Sa panahon pa nga ang Pilipinas nahisakop pa sa mga Amerikano, daan na kitang mga
Pilipino gitudlóan nga ang gamot sa kahoy dakô og kalabotan sa pagsántà sa bahâ.
Didto sa Tinipong Bansà sa Amerika, aduna silay usa ka adlaw matag tuig nga gipahinu-
ngod nila alang sa pagtanom og kahoy. Ila kining gitawag og “Arbor Day” nga atong mahubad sa
Binisaya nga “Adlaw Pagtanom sa Mga Kahoy”.
Kining maong kasayoran ug pagtulun-an giapil sa mga Amerikano sa gitudlò sa mga
tulunghaan. Nganì, ang mga tinun-an sa ilang pagsugod sa pagtunghà sa matag Kabay (June)
awhagon gayod nga magtanom og kahoy.
Gawasnon nga Pilipinas
Sa panahon sa mga Amerikano, aduna pay maayong pagdumalà sa atong kalasangan. Sa
dihà nga ang Pilipinas nakabaton na ug kagawasan ug kaugalingnan, nagsugod na usab ang
paságad (wanton disregard) nga pagputol sa mga kahoy sa lasang.
Bisan tuod nga nasayod ang mga katawhan, apil na ang mga pamunò sa kagamhanan,
walay puás ang pagputol sa mga kakahoyan sa atong mga lasang.
Nasayod ang tanan, nga kun walâ nay mga dagkong kahoy sa lasang, mahitabò gayod ang
mga bahâ. Karon nga nanga-ágnas (deforested) na ang atong kabukiran, kanunay na mahitabò ang
makadáot nga mga bahâ.
Mga Kantalita nga Kalihokan
Panahon sa “Balaod Militar” nga gipatuman ni Pamunò Ferdinand Marcos, Dk. (Sr.)
dinhay gipakanaog nga báod (decree) nga ang tinun-an dili makatapos kun walâ siya makatanom
og kahoy. Nahimo kadtong maong báod nga kataw-anan tungod kay walâ may dapít nga katamnan
ang mga tinun-an ug walâ na silay panahon sa pag-atiman aron mabuhi ang kahoy nga ilang
gitanom.
Hangtod karong panahona, walâ na gayod mahibalik ang naágnas nga lasang. Aron sa
pagsamot sa kantalita nga kalihokan sa pagtanom og kahoy, ang atong Balay Balaoranan sa
Pilipinas o Dalam, nagmugnà og balaod Isip-10176 (R.A. No. 10176) nga nag-ulohan og “Arbor
Day Act of 2012″ nga nagmandò sa tanang himsog nga Pilipino nga 12 ang panuigon pataás,
kinahanglan magtanom og kahoy sa ika-25 sa bulan sa Kabay (June 25) sa matag tuig.
Ang pangutana, asa man ka magtanom og kahoy? Aduna ka bay yutà nga katam-an. Ang
taga sawang sa lungsod o sa dakbayan, asa man sila magtanom og kahoy? Asa man pod sila
magkuhà sa binhi nga ilang itanom?
Busà, hangtod karon, walâ gayod matuman kining balaod sa Arbor Day Every June 25. Ug
hangtod karon nagpadayon gihapon ang pagpang hitabô sa bahâ kon adunay dakong ulan ug bagyo.
Bahin sa Kahoy (Parts of a Tree)
A. Root = Gamót
Main central root——————– lintungánay
Primary roots————————- gápang
Secondary root from primary—–hulungȧhog
Rootlets——————————– gamóy
Small lateral roots——————- dalingding
Large protruding lateral roots — dalid
Large exposed lateral roots —— litíd
B. Trunk = Lindog
Bark; rind—————————— pánit; pákpak
Soft wood under the bark ——– alámay
Hard wood good for lumber —– ás-ás
Duramen—————————— báhì
Pith————————————- súbok
C. Branch = Sangá
D. Twig = Salingsing
E. Sprig = Galaw; gaw
F. Sprout = Layúyo
G. Petiole; leafstalk = Pungáy
H. Leaves = Dahon
I. Leaflet; young leaf = Udlot
J. Bud = Pútot; piyúros
K. Fruit = Bunga
L. Canopy of Leaves = Sambóng
M. Flower = Búlak
Anther ———————–salaít
Filament ——————– náhot
Ovary ————————bulingâ
Ovule ————————bulingáan
Petal ————————-giháy
Pistil ————————- banayán
Pollen ————————sanayán
Receptacle —————– salurán
Sepal; calyx —————-lapiyos
Stamen ———————málò; mawô
Stem; stalk —————-pawód
Stigma ——————— labútan
Style ————————pal-ak