PAGTUKIB
Ni: Jes B. Tirol
Himabuyan 3, 2026

Pag-imáto sa Tagbilaran:
Ika-284 Sa Pagkalúngsod ug Parokya,
Ika-60 Sa Pagkadakbayán

Pasiuna
Ang pulong “imato” mao ang “commemorate” sa Ininglis ug ang pulong “saúlog”
mao ang “celebrate” sa Ininglis.
Tungod sa atong adlaw-adlaw nga gimbuhatón, sagad atong mataligám-an ang
pagpanglábay sa panahon. Daw kagahapon pa lamang nga ang lalawigan sa Bohol
nakabaton og usa ka dakbayán. Apan ngáni walâ na usab ing nagtagad sa kadugayon sa
lungsod sa Tagbilaran.
Karong Hidapdapon (July) 1, 2026 mao ang ika-60 ka tuig nga kasumaran gikan sa
paghimo sa Tagbilaran nga usa ka dakbayan.

Lungsod Sa Tagbilaran
Ang Tagbilaran nahimong lungsod pinaagi sa usa ka báod (decree) ni Gobernador
Heneral Gaspar dela Torre nga gilagdáan niadtong Daghangbúlan (February) 9, 1742.
Gibulág ang Tagbilaran gikan sa Lungsod sa Baclayon.
Ang ngalan sa bag-ong lungsod mao ang “San Jose de Tagbilaran”. Ang maong
ngalan nagpasabót nga ang Patron sa parokya mao si Senyor San Jose ug ang lungsod mao
ang Tagbilaran. Ang pista ni Senyor San Jose mao ang Daghang Bulan (March 19). Tungod
kay masakop man kini sa Kuwaresma nga gidili ang pagkaon sa unód sa mananap, ang
hikay gibalhin sa Himaboyan (May) 1.
Minglabay ang 224 ka mga tuig usà pa mahimong dakbayan ang Lungsod sa
Tagbilaran. Busà ang Tagbilaran aduna nay pangidaron nga 224 + 60 = 284 ka tuig.

Dakbayán Sa Tagbilaran
Ang Balaod 4660 (R.A. 4660) mao ang Panúgat sa Dakbayán (City Charter) sa
Tagbilaran. Gilagdaan kini ni Pamunò Nasod Ferdinand Marcos sa Kabay 18 (June 18),
1966 didto sa Palasyo sa Malakanyáng. Ang maong balaód nagapadayág nga sa
Hidapdapon (July) 1, 1966 ang Lungsod sa Tagbilaran mahimo nang usa ka Dakbayán.
Ang balaódnon gipangamahanan sa tulo ka mga Hawás (Congressmen) sa Bohol
nga sila si Natilio Castillo sa Unang Purok sa Bohol, Jose Zafra sa Ikaduhang Purok sa
Bohol, ug si Teodoro Galagar sa ikatulong Purok sa Bohol.
Ang Puli-Pamunò Lungsod sa Tagbilaran nga si Luciano Pamaong mao gayod ang
naghágò sa pag-andam sa mga papeles alang sa pagbalhin sa Tagbilaran gikan sa
pagkalungsod ngadto sa pagkadakbayán.
Ang mga mitambong atól sa paglágdà sa balaod mao kining mosunod: Pamunò
Nasod Ferdinand Marcos, Hawás Castillo, Hawás Zafra, Senador Lorenzo Teves, Senador
Rodulfo Ganzon, Pamunò Lungsod Vinancio Inting, Puli-Pamunò Lungsod Luciano
Pamaóng, Sumasámbag (Councilor) Eliodoro Zamora, Manlalaban Zoilo Dejaresco Jr.,
Mamahandi Arturo Fortich, Constancio Soria, Chito Castillo, Purisimo Castillo, Eleuterio
Zulueta, Policronio Canda, Eufracio Rafa Jr., ug Froilan Relampagos.

Yano Nga Pagsaúlog
Sa nidangat na ang adlaw sa Hidapdapón 1, 1966 ang mga pamunoan sa Lungsod
sa Tagbilaran nahimo nang mga pumunóan sa Dakbayán sa Tagbilaran. Ang mga bag-ong
punóan naka hukom nga ang pagsaúlog pagahimóon nga yáno lamang. Nagpamisa sila sa
Simbahan ni Senyor San Jose ug pagkatapos dinhay diutay nga tulomanon nga gihimo sa
bag-o nang gitawag og Baláy-Dakbayan (City Hall) aron sa pagpanumpà sa mga bag-ong
nabalhin nga pamunóan.
Ang mga bag-ong pamunóan sa Dakbayan sa Tagbilaran mao kining mosunod:
Pamunò-Dakbayán – Venancio Inting; Puli-Pamunò-Dakbayán – Luciano Pamaong. Ang
mga Sumasambag (councilors) mao sila si; Francisco Bustrillos, Teodorico Majarocon,
Eliodoro Zamora, Pacifico Cabalit, Gabino Ligason, Patricio Pizarras, Romualdo
Lumantao, ug Jose Torralba.
Kanilang tanan, mao ra og si Jose Torralba na lang ang buhì karong panahona.
Kanilang tanan si Jose Torralba ra pod ang nahimong Pamuno Dakbayan sa Tagbilaran sa
umaabot nga katuigan.

Kausaban
Sa paglabay sa 60 ka tuig dakò na kaayo ang kausaban sa Dakbayan sa Tagbilaran
apan daghan pa usab ang nagpabilin nga walâ mausab. Kun atong ipanukád ang atong
balik-lántaw sa tuig 1742, hilabihang dakó-a na ang kausaban.
Ang unang mga pamunóan sa Tagbilaran mao kining mosunod:

Gobernadorcillo——————— Don Calixto Marcos
Teniente——————————- Don Ignacio Malimpin
Aguacil Mayor———————– -Don Lorenzo Verano
Escrivano——————————-Don Andres Estanislao
Juez de Sementera (Arbiter for Farms) – Don Mariano Tomas
Juez de Palma (Arbiter for coco trees) – Don Jose Tanquiron

Ang unang molupyò sa lungsod sa Tagbilaran (Tuig 1742) mokabat og 600 ka
dagúpan (tribute tax payer) nga gibahin sa unom (6) ka mga balángay (family grouping).
Tungod kay ang lalaki usa (1) man ka dagupan (tribute) ug ang babaye katungâ
(1/2) nga dagúpan, atong mabanâbánà nga ang 600 ka dagupan gibahin sa 400 ka mga
lalaki ug 400 ka mga babaye. Busa 400 + (400/2 = 200) = 800 ka mga molupyò apan walay
labot pag-ihap ang mga bátà.
Hunahuná-a nga wala pa matukod ang Simbahan nga karon Katedral na. Ang
kapitolyo nga karon Nasodnong Saliráwan (National Museum) natukod sa tuig 1855.
Sa tuig 1890 ang sigád (highway) gikan sa Tagbilaran ngadto sa Inabanga ug
Tagbilaran ngadto sa Guindulman hanoy na agian sa mga karwahe ug hingpit na ang mga
taytayan sa mga sapâ.
Karon sa kinadak-ang dapit sa Bohol ug sa Tagbilaran, aduna nay sementado nga
mga sigád.
Dili lang tingali “Saulog Tagbilaran” ang atong buhaton kondili angay usab kita
mag-imato aron atong malantaw ang atong kauswagan.