Ni: Jes B. Tirol
Kabay 21, 2026
Ang Republika sa Bohol Nga Atong
Nataligám-an Pag-imato
Pasiuna
Sa adlaw nga ika-11 sa bulan sa Kabay mao ang pangilin sa katukoran sa Republika sa Bohol. Natukod ang Republika sa Bohol sa Kabay 11, 1899 (June 11, 1899). Bisan tuod makadaghan na ako magpahinumdom sa atong mga kadagkoan sa Bohol, hangtod karon nataligám-an pa gihapon ang pagsaulog sa pangilin sa adlaw sa katukóran sa Republika sa Bohol. Mao ra og natakdan usab ang atong panghunâhunâ sa atong pagpabayâ pag-imato sa atong Nasodnong kagawasan niadtong ika-12 sa Kabay (June).
Kining tanan adunay dakong kalambigitan sa atong pagbangkaag (educating) sa atong katawhan. Tungod sa paggamit sa Ininglis nga pinulongan sa atong mga tulunghaán (schools) nga maoy pinulongan sa mga mamumuntog nga langyaw, giumol, hangtod karon, ang atong alimpatakan aron motuo kita nga iwit gayod kanunay ang mga Bol-anon ug Pilipinhon.
Sa ngadto-ngadto nga lakat sa panahon nahanaw gayod ang atong pagkabayanihon. Kinahanglan atong gamiton ang atong inahanon nga pinulongan (mother language) aron malab-as kanunay ang atong gugma sa atong halaman (culture) ug katilingban.
Ang Gumunhap
Ang Gobierno de Canto de Visayas (Federal Government of the Visayas) namúgnà didto sa Santa Barbara, Iloilo. Ang Lalawigan sa Bohol nagpasakop niining maong kapunongan.
Sa ika-11 sa bulan sa Daghangkahoy (February 11) tuig 1899, gisulong sa mga Amerikano ang hulonán (camp) sa mga Pilipino ug sa ika-23 sa bulan sa Kangurúlsol (September) sa mao gihapon nga tuig, nalumpag na gayod sa mga Amerikano ang mga kasundalohan sa kabisay-an.
Pagsugod og sulong sa mga Amerikano didto sa Santa Barbara, Iloilo, naglisod na pod ang pangagamhanan dinhi sa Bohol. Hangtod nga nabugtò gayod ang kutay sa gahom gikan ni Heneral Aguinaldo paingon sa Bohol.
Ang gumunhap mao nga unsaon man pagsumpay didto sa gahom sa Republika sa Pilipinas nga gipangulohan ni Heneral Aguinaldo?
Ang Husay
Ang mga punoan dinhi sa Bohol nakahukom nga ilang balhinon ang pangagamhanan nga natukod dinhi sa Bohol ngadto sa usa ka Republika sa Bohol.
Busà si Pamunò Lalawigan (Provincial Governor) Bernabe Reyes misuroy sa tibuok lalawigan sa Bohol ug iyang gihangyò ang mga pamunò (officials) sa kalungsoran nga magpili sila og mga tinugyanan (delegates) alang sa bag-ong katigoman (convention) nga magmugnà og batakang balaod (constitution).
Nagbuhat ang mga Bol-anon og bag-ong batakang balaod. Sa ika-11 sa bulan sa Kabay (June) tuig 1899, nagtapok ang mga napiling tinugyanan dinhi sa Ulohan sa Bohol, sa Tagbilaran. Ang tigom didto pagahimoa sa dakbalay nga maoy tribunal sa Bohol. (Karon: Nasodnong Balay sa salirawan {National Museum building})
Ang Sangpotanan
Ang Batakang Balaod nga nabuhat, susama lamang sa Nasodnong Batakang Balaod nga namugnà didto sa Bulakan alang sa pamunoan ni Heneral Aguinaldo.
Ang napili nga mga bag-ong pangulo sa Bohol mao sila si:
- Pamunò sa Republika sa Bohol – Don Bernabe Reyes
- Puli Pamuno sa Republika sa Bohol – Don Salustiano Borja
- Ministro sa Hustisya – Don Eduardo Calceta
- Ministro sa Panalapî – Don Rafael Reyes
- Ministro sa Polisiya – Don Macario Sarmiento
- Heneral de Division de toda Provincia – Sarhento Mayor Pedro Samson
Ang Pangagamhánan
Ang pangagamhanan sa mga bag-ong punoan sa Bohol nagsugod sa ika-11 sa bulan sa Kabay sa tuig 1899 (June 11, 1899).
Ang mga Amerikano, midangat dinhi sa Bohol sa ika-20 sa Daghangbulan (March, 1900). Ming tutol ang mga Bol-anon sa pagpangilog sa mga Amerikano.
Nagsabot lang ang mga Bol-anon ug mga Amerikano nga dili lang sila mag-away. Apan ang mga malupigon nga Amerikano, walâ makapugong. Sa unang adlaw sa Kangurulsol (Sept. 1, 1900) nahitabo ang unang panagsangkà sa mga Bol-anon ug mga Amerikano didto sa Mandaóg, Calape. {Kugaw, Calape}.
Ang Nataligám-an
Bisan pa og kanunay maparot ang mga Amerikano dinhi sa Bohol, walâ gayod itahò sa mga Amerikano ang matuod nga kahimtang. Ang ilang mga patay nga sundalo gitala (recorded) lamang sa mga Amerikano nga namatay sa sakit. (Died of tropical disease. -JBT)
Hangtod karon ang mga bag-ong tubò sa mga Bol-anon gipatuo pa gihapon nga kita ang naparot sa maong gubat. Busà hangtod karon atò lang gihapon nga gitaligam-an ang kabayanihon sa mga Bol-anon. Ngano man kuno nga magsaulog man kita sa kaparotan?
Sa pagkatinuod, walâ maparot sa gubat ang mga Bol-anon. Miampò na lang ang mga Bol-anon tungod sa mabangis nga “Huwés de Cuchillo (Judge by the knife)” nga gibuhat sa mga Amerikano.
Sa Ininglis, ila kadtong gitawag og “Scorch earth policy”. Ang mga sundalong Amerikano molakaw lang subay sa dalan ug patyon ug sunugon ang tanang bisan unsa nga anaa sa tuo ug walá (right and left) sa dalan sa kalay-on nga 200 ka mga metro.
Napatay sa mga Amerikano ang 90% (Kasiyaman ka sihâ) sa tanang mananap sa Bohol ug gibiyaan lang nga mabakág bisan asang dapit. Ang mga tigulang ug mga bata nga dili makakanáog sa baláy giapil sa pagsunog.
Sa dihang nibaod ang Heneral sa mga Amerikano nga iyang sunogon ang lungsod sa Tagbilaran ug pamatyon ang mga kabanay sa mga sundalong Bol-anon kun dili moampò ang mga sundalong Bol-anon inig abot sa ika-23 sa Panglot Nga Dakô (Dec. 23, 1901). Nalisang si Heneral Samson ug ang iyang mga pamunoan, ug miampò ug mitahan ang mga sundalong Bol-anon.
Angay untà nga mag-imato kita sa atong mga bayaning Bol-anon, apan ang atong mabasa nga kasayoran mao lamang ang Ininglis nga sinulat sa mga Amerikano. Kinahanglan nga atò usab nga pagatukion sa Binisaya ang kaisog ug pagpasakit sa atong Bol-anon nga mga bayani.