Ni: Jes Tirol

Bagyubagyo 18, 2026

BOHOL: Mga Mananáp Nga Biliránon (Mythical), Tanilón (Legendary), Nawágtang

(Extinct), Napúo (Exterminated), Talagsaón (Rare), ug Nagkahanaw (Vanishing)

Ika-4 Bahin (Part 4): Napúo

Pasiuna

Ang pulong “napúo” nagkahulogan nga kaniadto ang maong mananap dihâ dinhi sa Bohol.

Apan tungod sa tinuyò nga kalihokan sa tawo, nangawálà o nahánaw na kining maong mga

mananap.

Ang kalahian sa “nawagtang (extinct) ug sa pulong “napúo (exterminated)” mao nga ang

nawágtang, ang kinaiyáhan mao ang nakaángin. Ang “napúo”, gituyò gayod sa tawo nga mahanaw

ang maong mga mananap. Ania ang mga napúo nga mananap sa Bohol.

1. Buáya -. Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “Crocodile”. Sa kanhiay nga panahon, dinhay

daghang matang sa mga buáya. Adunay mabuhi sa sapâ, sa subâ, sa katunggan, ug sa dágat.

Bagad sa kinaiya sa tawo nga malisang siya kun makabágat o makahinagbò sa usa ka

buáya. Ang buaya dinhi sa Bohol, dili tanan ang manbad (animal of prey). Sama sa halas (snake)

nga aduna usab ing dili malála (venomous), dinhà usab ing mga matang sa buaya nga mahimong

matánod (domesticate) ug motabang sa pagbantay sa baláy sama sa ájam o irô.

Matod pa sa kapulongnan (dictionary) ni Padre Juan Felix de la Encarnacion nga nasulat

sa tuig 1852, mao kini ang mga matang sa buaya dinhi sa Bohol nga napúo na karon tungod kay

patyon man sa mga tawo. Hangtod karong panahona, kun adunay balità nga adunay buaya sa usa

ka dapit, pangitaon gayod kini aron patyon.

A.) Balanghitaw – matang sa buaya nga makuyaw kaayo.

B.) Balikbutay – matang sa buáya nga gitawag og “cayman” sa Ininglis.

K.) Banghitaw matang sa buáya nga gitawag of “alligator” sa Ininglis.

D.) Bangód matang sa gamay nga buaya.

E.) Bilâ – matang sa buaya nga matánod (domesticate). Sa akong tukisúli (research), mao

kini ang dugokan (base word) sa pulong Tagbilaran (City). Matod pa sa kasaysayan, sa Gingharian

sa Bo-ol, daghan ang balay nga nagbuhî og bilâ aron mobántay sa balay.

G. Pait-páit – matang sa buaya nga taas ug niwang ang simod.

H. Sagumáyon – Usa ka matang sa buaya. Adunay búlok (color) nga alang-alang ugis ug

hilaw nga tabunon (light brown).

2. Gadóng – Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “Lynx”. Usa kini ka matang sa iring nga

nagpuyò sa kabukiran. Aduna kini nagturugsoy nga dalunggan ug kibol nga ikog. Napuo kini

tungog kay kanunay pagalutoson aron patyon tungod kay kanunay mangawat sa mga binuhi sa

mag-uúma.

3. Kiwig ug Milô – Mao kini ang gitawag sa Ininglis og “Fox”. Ang kiwig mao ang “native fox”.

Aduna kini dagway nga susama sa iring nga hawig sa pagka irô. Talagsa nga higayon makadungog

akò og balità kabahin sa milô apan walâ pa ako makabati ug balita kabahin sa kiwig.

Napúo na kining maong mananap tungod kay kanunay man pagalutoson ug patyon ang

maong mananap kay hilig motukob sa hayopan sa mag-uúma.

4. Tinggawong Ang tinggawong mao ang gitawág og “Civet cat” sa Ininglis. May dagway

sama sa yano nga iring apan kaduhaon o katuloon ka dak-on sa yano nga iring.

Napúo kini tungod kay pagalutoson ug patyon man sa katawhan kun adunay mabalitaan

nga tinggawong. Hilig kini motukob sa mga manok ug itlog nga binuhì sa mag-uúma.

5. Dulon; Don-. Ang dúlon o don mao ang gitawag og “locust” sa Ininglis. Bisan pa sa panahon

nga nahisulat sa baláng kasulatan, gikaintapan na ang pagdagsang sa duót sa dúlon.

Tungod kay dakong kadaot man ang madalá sa húgpong sa dúlon, kanunay gayod kini nga

gipaningúhà nga mapúo.

Karong panahona, tungod sa mga bag-ong kagamitan ug mga pamatáy-dángan

(insecticide) napúo og naundang na ang hitabô sa pagdágsang ug paghúgpà sa dakong húgpong sa

mga dúlon.